Een echte Nederlandse kwestie

Bij de intocht van Sint Nicolaas in Dordrecht zijn vier demonstranten gearresteerd vanwege een t-shirt tekst over Zwarte Piet. Deze figuur zou een racistische betekenis hebben. "Mensen kunnen alleen deelnemen als ze meegaan met het feit dat slavernij wordt gebagatelliseerd. Zwarte Piet is een karikatuur van zwarte mensen." Ook
De arrestatie van de demonstranten zorgde voor de nodige opschudding. De politieagenten traden hard op en dit werd natuurlijk allemaal door veel mensen vastgelegd zodat er nog dagen over gedebatteerd kon worden. De regering van Curacao maakte zich boos over de arrestatie van de Antilliaanse dichter Quincy Gario. Volgens minister Osepa is de arrestatie ingegeven door “een diepgeworteld motief dat herleidbaar is tot racisme.” Hij spreekt van een klap 'in het ongeschminkt gezicht van zwarte kustenaars en onacceptabel.” Zowel de SP als de CU stelden Kamervragen over dit onderwerp. Over demonstratievrijheid, openbare orde en proportionaliteit. Het antwoord laat nog even op zich wachten. Ook in Amsterdam zijn demonstranten tegen Zwarte Piet gearresteerd. In 2008 zagen kunstenaars in Eindhoven af van een demonstratie met hetzelfde thema omdat hun veiligheid niet verzekerd kon worden.

Minister Opstelten zal in zijn antwoord verwijzen naar het tijdens de intocht van Sinterklaas geldende demonstratieverbod. Volgende vraag is dan of zo'n verbod wel noodzakelijk is. En of het dragen van de t-shirt voldoende is om het demonstratieverbod te overtreden. Het kan nog een aardig zaak worden.
De bescherming van de kinderziel en het fatsoen om bij een zo feestelijke gebeurtenis als de intocht van Sinterklaas je politieke standpunt even in te houden zullen voor velen voldoende reden zijn om de demonstranten te veroordelen. Maar zo eenvoudig mag het toch niet zijn om de uitingsvrijheid te beperken. Het ijkpunt voor een vrij opinieklimaat ligt juist in de tolerantie van ongemakkelijke, ongewenste en minder plezierige uitingen. Opvattingen over wat fatsoenlijk is mogen betrokken worden bij het oordeel over een uiting, ze geven niet het recht om iemand in de boeien te slaan. En is de kinderziel echt zo kwetsbaar? Je zou het ook pedagogisch verantwoord kunnen noemen dat het zwarte stereotype ter discussie wordt gesteld.
Maar ook aan de demonstranten kan de vraag gesteld worden of de bestrijding van het racisme gebaat is bij het wegpoetsen van Zwarte Piet uit de Nederlandse folklore. Als zij daarop uit zouden zijn, wat mij eerlijk gezegd niet helemaal duidelijk is geworden. Is het misschien ook mogelijk om een culturele traditie met een dubieuze achtergrond te handhaven als tegelijk deze achtergrond ter discussie kan worden gesteld? Moet er natuurlijk wel voldoende vrijheid zijn om te demonstreren en je mening te uiten.

Berlusconi beledigd

De Italiaanse ambassadeur Franco Giordano is donderdagmiddag tijdens de opening van een grote tentoonstelling over de Etrusken in het Allard Pierson Museum boos weggelopen. De journaliste Andrea Vreede, archeoloog van huis uit, hield een toespraak over machtige Etrusken en maakte een vergelijking met huidige Italiaanse machthebbers, "en dan ontkom je natuurlijk niet aan Berlusconi" aldus Vreede. Ambassadeur Giordano, die geen Nederlands spreekt, verstond deze speech niet. Volgens de journaliste werd hij boos toen zij in haar verhaal een aantal negatieve Italiaanse termen bezigde die de Italiaanse pers met regelmaat gebruikt in artikelen over Berlusconi. Na haar toespraak betrad de ambassadeur woedend het podium en kondigde zijn vertrek aan. Hij weigerde het eerste exemplaar van de tentoonstellingscatalogus in ontvangst te nemen. Een leuke rel dus.
De pogingen van de Amsterdamse burgemeester Van der Laan om de ambassadeur op andere gedachten te brengen hadden geen succes. Van der Laan maakte heel diplomatiek zijn excuses voor het incident, maar merkte ook op dat in Nederland en zeker in een universitaire omgeving, waar de opening plaatsvond, het recht op vrijheid van meningsuiting hoog wordt gehouden. Daar kon de ambassadeur weinig begrip voor opbrengen, liet hij later weten. Inmiddels heeft Minister Rosenthal van Buitenlandse Zaken ook contact opgenomen met Giordano om de rel te sussen. In de diplomatie wint de eer het van de eerlijkheid. Ter wille van ongestoorde politieke en economische verhoudingen wordt de uitingsvrijheid aan de lopende band geofferd.
Andrea Vreede wees er in een terugblik op deze gebeurtenis bij Pauw & Witteman nog op hoe zorgelijk de situatie in Italië er onder Berlusconi voorstaat. Terwijl het land op de broodnodige economische hervormingen zit te wachten houdt de politiek zich bezig met wetgeving die de baas moet vrijwaren van processen wegens seksuele relaties met minderjarigen. En met wetten die de internetvrijheid zo ingrijpend beperken dat de Italiaanse Wikipedia deze week uit protest op zwart ging. In een nieuw wetsvoorstel staat dat websites binnen 48 uur een correctie moeten aanbrengen als iemand zich benadeeld voelt door bepaalde informatie. Dit staat zo goed als gelijk met de totale afschaffing van de persvrijheid. Als deze wet wordt aangenomen zal het Europees Parlement wellicht opnieuw in actie komen om de Italianen te wijzen op fundamentele rechten waaraan ze zich als lid van de Europese Unie hebben gebonden. Enkele jaren geleden kwamen ze nog met schrik vrij door de steun van onder andere Nederlandse christendemocraten. Zullen Van de Camp en zijn collega's zich een tweede keer laten verleiden door op seks beluste Italiaanse machthebbers?

Berlusconi, Italië

De WOB moet op de schop

Mariko Peters wil de Wet Openbaarheid Bestuur verbeteren. Zij pleit onder andere voor verbreding van de wet tot allerlei semi-publieke instanties die weliswaar formeel niet meer bij de overheid horen maar wel veel overheidsbeleid uitvoeren. En ze wil een toezichthouder die de ambtenaren controleert maar ook helpt bij de uitvoering van de wet. Peters gaat met haar initiatief regelrecht in tegen de wens van minister Donner die de wet juist liever wil beperken omdat het te veel ambtenaren kost en er te veel misbruik van wordt gemaakt, een beschamend standpunt volgens WOB-expert Rogier Vleugels.

Nederland heeft in vergelijking met veel andere Europese landen en de VS de meest gesloten overheidscultuur. Maar veel belangrijker is nog dat de overheid kosten kan besparen als ze meer investeert in archieven, waardoor stukken eenvoudiger gevonden kunnen worden. En als ze voor grotere delen van de beleidsvoorbereiding en -uitvoering een actievere openbaarheid zou nastreven. Al die querulanten die de politie nu handen vol werk bezorgen omdat ze geen vertrouwen hebben in de wijze waarop hun snelheidsovertreding is vastgesteld ben je kwijt als je alle gegevens meteen op het internet zet. En zo zijn er vele voorbeelden te noemen. Zo heeft de Noorse overheid het Offentlig Elektronisk Postjournal , waar je alle overheidsstukken in een paar klikken kunt vinden. Maar dat de technologie openbaarheid tegenwoordig veel gemakkelijker maakt is kennelijk bij Donner en zijn ambtenaren nog niet doorgedrongen. En voorlopig zijn zij er in geslaagd een uit democratisch oogpunt hoogstnoodzakelijke aanpassing van de wet tegen te houden.

In de Nederlandse bestuurderscultuur loopt men liever het risico van vervelende ontdekkingen achteraf dan dat men burgers een kijkje in de keuken geeft waar de besluiten worden bekokstoofd.

Parodie of namaak?

Commerciële belangen botsen nogal eens met de vrijheid van meningsuiting. Deze week is in hoger beroep bepaald dat zeven plaatjes met Dick Bruna's Nijntje toelaatbaar zijn omdat ze duidelijk als parodie herkenbaar zijn. "Nijn-eleven" was dat aanvankelijk niet volgens de rechtbank omdat er "te weinig afstand werd genomen van het woord- en beeldmerk." Maar het hof oordeelt nu twee dagen na de herdenking van 9/11 dat het merkenrecht niet van toepassing is omdat het hier gaat om "een geoorloofde parodie, vanwege de humoristische bedoeling, het ontbreken van een concurrentie oogmerk en de afwezigheid van verwarring."
De parodie-uitzondering op het auteursrecht is in de jaren '80 gemaakt voor namaakstrips van Suske en Wiske. Een belangrijk argument was dat deze strips goed herkenbaar waren als parodie. Willy Vandersteen vond het geen probleem. De belangenbehartiger van Dick Bruna, Mercis, kijkt er wat strenger tegenaan. Nijntje is makkelijk na te maken, zegt een woordvoerder. Respect voor de wereld van het kind moet hier ook een rol spelen. Sommige parodieën kunnen schadelijk zijn voor Nijntjes kindvriendelijke uitstraling. Bruna zelf meent dat deze tekeningen, een misbruik van zijn creatie, voor hem een persoonlijke belediging zijn.
Achterliggende vraag is of de oorspronkelijke auteur van een beeld volledige zeggenschap heeft en houdt over de wijze waarop anderen dit beeld in hun communicatie gebruiken. Commercieel gebruik van andermans creaties lijkt me uit den boze. Het voor eigen geldelijk gewin uitbuiten van andermans creaties verstoort de goede verhoudingen in een beschaafde samenleving. Maar als er geen sprake is van commercie dan is elke beperking een aantasting van de uitingsvrijheid. En een inbreuk op de vrije vorming van cultuur. In feite is alle cultuur deels namaak en deels creatie. Weinig kunst is 100% origineel. Kunstenaars die geen rekening houden met enig gebruik van hun creatie en die in alle gevallen daarover absolute zeggenschap willen behouden miskennen de normale, "natuurlijke" werking van de cultuur, het denken en de verbeelding daarvan. De kunstenaar als handelaar moet er voor waken geen rem te worden van een vrije uitwisseling van ideeën.
kunst, cartoons

Lokaal reputatiemanagement

Burgemeester Wolfsen van Utrecht is weer in het nieuws vanwege een conflict met de media. RTV-Utrecht ondervond hinder bij het maken van een uitzending over de populariteit van de burgemeester. Gesprekspartners voor de maker van het programma haakten af na een mailtje uit het stadhuis. Wolfsen zegt van niets te weten. Hij had natuurlijk moeten zeggen dat een dergelijke inmenging absoluut niet door de beugel kon en dat hij de zaak tot op de bodem zou laten uitzoeken door een onafhankelijke partij. Nu gaat wethouder Kreykamp die verantwoordelijk is voor de afdeling Voorlichting de zaak onderzoeken. Ook niet handig. De uitzending van RTV-Utrecht kwam uiteindelijk tot de conclusie dat Wolfsen best een aardige burgemeester is maar dat zijn communicatiebeleid niet deugde. Een beter bewijs had hij niet kunnen leveren.

Wolfsen is een recidivist. Twee jaar geleden moest hij diep door het stof omdat hij had geprobeerd een hem onwelgevallig artikel uit een huis-aan-huis-blad te halen. Ook toen ging het om zijn reputatie. Maar Wolfsen is beslist niet de enige in de lokale politiek met lange tenen en een onhandige omgang met de pers. Deze week was ook het Limburgse Gennep in het nieuws omdat een column van een raadslid geweigerd werd door de gemeente-bijlage van een lokale krant. Er mocht geen politiek in, zei B&W. Dan moet je dus geen raadslid vragen iets te schrijven, zou je zeggen. Maar de pijn zat ook in dit geval in de vermeende aantasting van de reputatie van een van de vorige wethouders.

Wat hier speelt is dat bestuurders zich veel te veel zorgen maken om hun reputatie, wat er ook gebeurt op voorhand al een verdedigende houding aannemen en met een heel leger communicatiemedewerkers koste wat kost proberen te voorkomen dat er ook maar iets vervelends naar buiten komt. In het geval van politieke bestuurders is dat toch echt ongewenst. Van het politiek bestuur verwacht de burger verantwoording. Die moet eerlijk en volledig zijn. Fouten moet je durven erkennen. Feedback op je handelen moet je kunnen nemen. It's all in the game. Mooipraterij, er omheen draaien, zaken in de doofpot stoppen: het is allemaal verloedering van het politieke bedrijf. En het gaat ten koste van de goede verhoudingen en het vertrouwen tussen burger en politiek.

Utrecht, Wolfsen

Eerste wapenfeit in Kunduz: censuur

De missie in Kunduz is nog maar nauwelijks begonnen of er is al weer een spreekverbod. Militairen moeten "altijd hun kaarten gedekt" houden, aldus minister van Defensie Hillen. Door te praten met journalisten zou informatie naar buiten kunnen komen waarvan de vijand zou kunnen profiteren. Die vijand zou in dit geval wel eens binnenslands kunnen zitten. Het is opvallend dat de minister contacten met de media verbood nadat de NOS het woord had gegeven aan militairen in Kunduz die steen en been klaagden over alles wat ze nog steeds missen om hun taak goed uit te voeren. Wat Hillen hen verbiedt te zeggen slaat dus op zijn eigen tekortkomingen.
Het ministerie van Defensie is vanouds het minst transparante deel van de overheid. Dat lijkt volkomen normaal en acceptabel gezien de bijzondere taak van Defensie en de risico's die daarbij in het geding zijn. Maar de geslotenheid heeft ook vaak betrekking op zaken die te maken hebben met verantwoording naar de politiek en de samenleving en waarbij de waarschuwing "Der Feind hört mit" nergens op slaat. Zoals de fraudekwestie dit voorjaar. En de lang slepende affaire Spijkers.
In het geval van de missie in Kunduz is de censuur van Hillen extra pikant. Het heet een politiemissie te zijn. En volgens GroenLinks is het zelfs nadrukkelijk géén militaire missie. Het zou gaan om het opleiden van politie-agenten. Waarom zouden dan hier dezelfde restricties gelden als bij een gevechtsmissie? Het lijkt me de hoogste tijd voor kamervragen van GroenLinks. Als Hillen zijn zin krijgt zal GroenLinks namelijk helemaal nooit te weten komen wat er daar in Afghanistan allemaal gebeurt en of het wel allemaal in overeenstemming is met de afspraken die begin dit jaar gemaakt zijn tussen premier Rutte en de aarzelende GroenLinks fractie. Als we de afspraken niet kunnen nakomen gaat de stekker er uit, zei de premier toen om de benodigde steun van de Kamer te krijgen. Als nu blijkt dat dit feitelijk niet goed is te controleren, welke conclusie trekken de fracties dan die zich zo moeizaam over de streep hebben laten halen? Nemen zij genoegen met door Defensie geclassificeerde, niet-openbare informatie over de missie? Of zoeken ze ook hun eigen bronnen op om Hillen's verhaal te verifiëren?
Bronnen genoeg tegenwoordig met alle sociale media. Defensie probeert de stroom nog wel in te dammen door gedragscodes voor bloggende militairen. Maar de vraag is of de trend te keren is. Vandaag citeert de NRC een oud-woordvoerder van Defensie: "Je ziet dat Hillen wat ouder is en moeite heeft zich in de jonge militairen te verplaatsen. Hij wordt aan alle kanten gepasseerd door zijn personeel dat sociale media gebruikt om te vertellen hoe het er daar aan toe gaat." En nu maar hopen dat onze vertegenwoordigers in de Tweede Kamer daar gebruik van weten te maken.
Defensie, Kunduz

Pas op je woorden!

De gruwelijke slachting die Anders Breivik op 22 juli heeft aangericht in Noorwegen heeft een reeks reacties (zoals deze en deze en deze) op gang gebracht waarin ook de toon van het politieke debat over immigratie, de multiculturele samenleving en de islam –wederom- in het geding wordt gebracht. Rechtse populisten zoals Wilders kunnen niet verantwoordelijk worden gehouden voor de misdaden van een doorgedraaide terrorist. Maar hun ophitsende woorden, hun oproep tot strijd, hun doemscenario’s over het einde van de Europese cultuur zijn wel te karakteriseren als de smeerolie voor het doordraaien van vereenzaamde, in een extremistische ideologie gelovende gekken. Dus: pas op uw woorden, mijnheer Wilders en verwanten! De rechtbank heeft u weliswaar toegestaan vrijuit te spreken, maar zie eens wat er van komt….Zo kunnen Wilders’ critici die teleurgesteld zijn in de afloop van de rechtszaak de politicus alsnog op z’n plaats zetten.

Het is een begrijpelijke redenering. Maar het matigen van de toon is hooguit een oplossing voor degenen die zich ergeren aan bepaalde woorden, uitdrukkingen, aan niet politiek-correct taalgebruik. Het onderliggende politieke probleem, het rechtsextremisme, de xenofobie, het verzet tegen de bestaande en niet zo maar “af te schaffen” multiculturele samenleving zal er niet door verdwijnen. Integendeel. Onderdrukking van de uitingsvrijheid is de beste garantie voor het voortbestaan van ideeën en gevoelens. Een moreel appèl is onvoldoende in het geval van hardnekkige overtuigingen. De voedingsbodem voor geweld zit niet in woorden en uitdrukkingen van politici of ideologen. De voedingsbodem zit in angstgevoelens, tekort aan begrip van en grip op een veranderende, globaliserende omgeving en de frustratie over het niet gehoord worden. Daar komt dan nog als versterkende factor bij de eindeloze herhaling van xenofobe probleemdefinities in de media die als bevestiging van die gevoelens gaan werken, “frames” waar ook de tegenstanders van de PVV en aanverwanten zich vaak niet aan weten te onttrekken.

Een tegengeluid in het debat over de toon en het taalgebruik van tegenstanders van de islam en de multiculturele samenleving kwam van neerlandicus en journalist Jan Kuitenbrouwer. “Mag het misschien een toontje harder?” vroeg hij provocerend in NRC Handelsblad van 3 augustus. Hij ziet juist problemen bij de vage taal die linkse politici gebruiken en die hen hebben vervreemd van het electoraat. Dat komt omdat de gevestigde politici zich in feite steeds minder als politici gedragen en steeds meer als regelaars, beleidmakers. En “beleid verhoudt zich tot politiek als de machinekamer van een schip tot de brug. Op de brug van de Nederlandse politiek is het stil, vrijwel alle politici zitten in de machinekamer.” Links mist volgens Kuitenbrouwer de visionaire politicus die in ferme, heldere, voor iedereen begrijpelijke taal de weg wijst. Niet vaag praten, geen omfloerste termen gebruiken maar meer recht voor zijn raap. Wilders, maar dan met een andere boodschap.

Kuitenbrouwer heeft zeker een punt. De toon van het debat moet in elk geval niet het onderwerp van het debat worden. Als Wilders het over ‘kopvoddentax’ heeft moet het niet op de eerste plaats gaan over de beledigende aard van de termen die hij gebruikt, dan ben je meteen al gegijzeld binnen zijn “frame”. Zijn voorstel is idioot en bovendien volstrekt onhaalbaar. Dat lijkt mij de enig juiste reactie. Te vaak zien we echter in plaats van afwijzing op inhoudelijke gronden het terechtwijzende vingertje: dat mag je zó niet zeggen. Een deel van het linkse electoraat wil dat vingertje ook maar al graag zien. Om gerustgesteld te worden, bevredigd te worden in gevoelens van fatsoen en omgangsvormen? Maar wat lost het op? Een morele veroordeling van Wilders op grond van de toon van zijn uitspraken heeft even weinig effect als zijn eigen idiote plannen. Aan de onderliggende problemen, dus ook aan de voedingsbodem voor geweld verandert dat niets. De enige kans om daar iets aan te veranderen is gelegen in het op inhoudelijke gronden terugwinnen van stemmen van de populistische partijen zodat gevaarlijke gekken niet langer de steun voelen van massa's mensen namens wie ze hun misdaden denken te kunnen plegen. We hebben geen andere toon nodig maar een andere politiek.

Wilders, taalgebruik

Een overwinning voor de vrijheid van meningsuiting?

De voorspelbare triomf van Wilders op zijn vrijspraak miskent de betekenis van de vrijheid van meningsuiting. Dat Wilders mag zeggen wat hij gezegd heeft is de helft van het verhaal. De andere helft is dat hij moet tolereren dat anderen ook gebruik maken van hun recht. En daar heeft de PVV beslist een probleem zoals blijkt uit zaken als deze, deze en deze, om een paar voorbeelden te noemen. Het oordeel van de Amsterdamse rechtbank kan beslist niet als overwinning voor de vrijheid van meningsuiting worden gezien als dit wordt beschouwd als een bevestiging van de halve waarheid: ik mag zeggen wat ik wil, maar ik hoef jouw uitspraken niet te tolereren.

In de commentaren van de afgelopen week overheersen daarom terecht nogal wat gemengde gevoelens, treffend geformuleerd in De Groene Amsterdammer:

Zo bezien is iedereen opgelucht maar niemand veel wijzer. De grenzen voor de vrijheid van meningsuiting zijn ruim, dat weten we nu en dat is goed. Maar waar ze liggen, en vooral waarom ze daar getrokken worden, is door het vonnis en de motivatie daarbij niet duidelijker geworden.

En was het er niet juist om begonnen om een grens te stellen en duidelijk te maken wat in Nederland vandaag nog wel kan en wat niet meer?

Op minstens twee punten geeft de uitspraak van de Amsterdamse rechtbank aanleiding tot voortzetting van de discussie. Dat is op de eerste plaats de betekenis van het feit dat Wilders een politicus is. Dat de rechter een ruime invulling geeft van de vrijheid van het maatschappelijk debat is winst. De conclusie dat politici ook buiten de Tweede Kamer meer vrijheid zouden moeten krijgen dan ze nu hebben, bepleit VVD en PVV en ook door Femke Halsema, deel ik niet. Er is geen enkele reden om hier een verschil te maken tussen politici en andere burgers in het maatschappelijk debat. Het zou tot een ongewenste ongelijkheid leiden als politici in het maatschappelijk debat meer mogen zeggen dan hun kiezers. Wat de rechters in Amsterdam hebben gezegd moet naar mijn mening worden uitgelegd als een grote vrijheid voor deelnemers aan het maatschappelijk debat om hun mening te uiten. Het is de context die hen vrijwaart van vervolging, niet wie zij zijn of in welke rol zij aan dat debat deelnemen.

Een tweede punt betreft de gevolgen van deze uitspraak voor de artikelen in de strafwet die gaan over het beledigen van of haat zaaien tegen een bevolkingsgroep op grond van hun godsdienst. Allereerst is daar het veel bekritiseerde onderscheid tussen belediging van een godsdienst versus belediging van een bevolkingsgroep, de mensen die die godsdienst aanhangen. De rechtbank bouwt in de vrijspraak voort op de uitspraak van de Hoge Raad inzake het spandoek waarop de islam als een 'gezwel' wordt betiteld. De Hoge Raad bevestigde het vonnis dat een dergelijke kwalificatie van een godsdienst niet in strijd is met de wet omdat het niet over mensen gaat, maar over hun ideeën. Hiermee schept de rechter naar mijn mening eens te meer duidelijkheid. Het staat iedereen vrij ideeën van anderen, ook op voor die ander schokkende wijze, te bekritiseren.
Maar daar waar Wilders het wel over een bevolkingsgroep heeft, zijn hartgrondige afkeer van de moslims toont, zegt dat hij hen de toegang tot het land gaat ontzeggen en ook termen gebruikt als "we moeten ons verdedigen" is de rechtbank volgens mij niet duidelijk genoeg. Als je zegt dat iets 'op de grens van het toelaatbare' is, gezien de artikelen 137 c en d, maar je vult die grens verder niet in dan laat je een gat vallen. Waar ligt de grens dan wel? Als je het discriminatoir karakter van Wilders' uitspraken erkent en hem vervolgens in de context van het maatschappelijk debat wel de vrijheid geeft om te discrimineren kan dat niet anders worden gezien als het onderuit halen van de de strafbaarheid van discriminatie op grond van godsdienst. Als Wilders niet strafbaar is, wie zou dat dan wel zijn?

De conclusie die hier getrokken moet worden is dat de bescherming van godsdienst en godsdienstige gevoelens bij omstreden uitingen uit de strafwet moet. Waarom niet gewoon toegeven dat de speciale behandeling van godsdiensten en hun belijders het vrije debat over ideologie en politiek hinderlijk frustreert? In dit debat horen de deelnemers elkaar op fatsoensregels aan te spreken. En politici moeten door hun kiezers worden afgestraft als ze over de grens gaan. En niet door een rechtbank.


Wilders, godsdienst

Dilemma's rond een aardappelveldje

Het ontslag van de Leuvense onderzoekster Barbara van Dyck wegens deelname aan een actie tegen genetisch gemodificeerde aardappelteelt levert een interessante case op. De actievoerders claimen het recht om genetische modificatie te bestrijden. Het ontslag van een van hen zien ze als belemmering van de vrijheid om actie te voeren, een soort 'berufsverbot'. En tevens als een inperking van de vrijheid van meningsuiting. Ook de universiteit haalt dit grondrecht aan. Het ontslag wordt gemotiveerd met verwijzing naar de academische vrijheid. Onderzoek moet in vrijheid zonder inmenging van anderen kunnen plaatsvinden. Je vernielt niet het werk van je collega's. En er was in dit geval wel sprake van bewuste vernieling. Ook al trok Van Dyck zelf geen aardappels uit de grond, ze trad op als woordvoerder van de actiegroep Field Liberation Movement en nam achteraf ook geen afstand van de gebruikte methoden. Mark Waer, de rector van de KU Leuven:

"De vernieling van het proefveld getuigt van het gewelddadig verhinderen van de wetenschappelijk ondersteunde mening van de tegenpartij en van het moedwillig beschadigen van een door de wetgever goedgekeurd vrij onderzoek. Het schaadt daarmee twee fundamentele universitaire waarden: met name de vrije meningsuiting en de vrijheid van onderzoek. Dit laatste houdt in dat een wetenschapper met het grootste respect omgaat met het onderzoekswerk van collega’s, ook al vindt dit plaats binnen een andere universiteit of is men het oneens over de inhoud en impact ervan"

Dit standpunt wordt onder vuur genomen door een aantal collega-onderzoekers op het gebied van mensenrechten die van mening zijn dat de rector buitenproportioneel heeft gereageerd op deze actie. Allereerst had hij het resultaat moeten afwachten van gerechtelijk onderzoek. In hoeverre waren zij strafbaar volgens de wet? Maar vervolgens menen zij dat het ontslag ook een kwalijk effect kan hebben op het vrije academische debat:

"Wij vrezen dat KU Leuven-rector Mark Waer met dit ontslag in ons patattenveld niet slechts één plant heeft uitgetrokken, maar er een virus heeft binnengebracht dat de smaak van de vruchten grondig kan bederven en de academische biotoop aantast. In ons vakgebied noemt men dat virus het chilling effect: het is het gegeven dat zichtbaar en streng optreden tegen meningsuitingen leidt tot zelfcensuur die het debatklimaat verarmt. Een sanctie tegen één persoon smoort de meningsuiting van vele anderen. In omgevingen waar een vrije debatcultuur bij uitstek van belang is, zoals in de media, in de politiek of in de kunsten, maakt het chilling effect dat uiterst spaarzaam moet worden omgesprongen met restricties op de vrije meningsuiting."

Wat moet het zwaarst wegen? De vrijheid om je te verzetten tegen ontwikkelingen die een gevaar inhouden voor mens en milieu is een groot goed. Niet elk middel is geoorloofd, maar een zekere marge voor overtredingen van geldende regels mogen we toch wel in acht nemen. Anders kan Greenpeace meteen opgeheven worden, terwijl de resultaten van deze organisatie toch door velen gekoesterd worden. Vernieling van een aardappelveldje lijkt me binnen een acceptabele range te vallen. De actievoerders riskeren bewust een boete. Daar is niets mis mee, want daar staat tegenover dat ze hebben kunnen laten zien dat het hen menens is. Genetische modificatie is gevaarlijk.
Dat aan beide kanten een beroep wordt gedaan op de uitingsvrijheid is interessant. Ik kan moeilijk inzien dat vernieling van gewassen beschermd zou moeten worden door het recht op een vrije meningsuiting. De vrijheid van de wetenschappelijk onderzoeker heeft daar anderzijds wel iets mee te maken. Politieke sturing van onderzoek past niet in een democratische samenleving. De actievoerders hadden het resultaat van het experiment met de aardappels moeten afwachten voordat ze ingrepen. Maar het meest duidelijk is de uitingsvrijheid toch in het geding door wat de collega-onderzoekers het chilling effect van het ontslag noemen. Het disciplineren van de universitaire medewerkers om in het gareel te blijven van hun instituut. Academici moeten de ruimte krijgen om dwars te zijn. Anders kunnen zij hun maatschappelijke rol niet spelen. Daarom is het ontslag van de Leuvense onderzoekster inderdaad ook een aanslag op het vrije academische debat.
wetenschap, actiegroepen

Steijnen stuurt aan op verbod PVV

Het OM is consistent in de rechtszaak tegen Wilders. Ook in tweede instantie luidt de eis : vrijspraak. Er is geen sprake van groepsbelediging omdat Wilders de islam, de godsdienst of de politieke ideologie zoals hij zelf zegt, aanvalt, en niet de moslims zelf. Ook de uitspraken die lijken op haat zaaien tegen moslims, zoals de vergelijking tussen de Koran en Mein Kampf, legt het OM uit als gericht tegen de islam. Als hij schrijft over een 'invasie van moslims' moet dat gezien worden in de context van zijn waarschuwing voor de toenemende invloed van de islam in Nederland.
Het OM is niet van mening veranderd. Het had jaren geleden op dezelfde gronden klachten tegen Wilders geseponeerd. In feite geven ze nu een toelichting op die beslissing, daartoe gedwongen door de de correctie van het Gerechtshof dat vervolging wel noodzakelijk vond. De kans dat de rechtbank het OM volgt lijkt me redelijk groot.

De aandacht voor het proces Wilders in de media is inmiddels behoorlijk verslapt. De eis tot vrijspraak was nauwelijks nieuws. Vrijwel onopgemerkt bleef de bijdrage van de advocaat van een van de benadeelde partijen, Nico Steijnen (foto), die na het OM het woord mocht voeren om de positie van de benadeelden toe te lichten. Voordat het zo ver was had de rechtbank een half uur nodig om Steijnen's toespraak namens de Beweging tot Herstel van het Respect te censureren. Hij mocht namelijk niet optreden als een alternatieve aanklager. Maar feitelijk was hij dat wel, ondanks alle geschrapte passages. Moszkowicz probeerde de rechtbank er dan ook met al zijn overtuigingskracht toe te bewegen Steijnen buiten de orde te plaatsen. Tevergeefs. Het valt nog mee dat hij niet opnieuw tot wraking overging.

Het betoog van Steijnen tegen Wilders is opmerkelijk (ik baseer me op de rechtstreekse uitzending, ik kan nergens een verslag vinden). Hij keert zich namelijk niet tegen de uitlatingen van Wilders waarvoor hij volgens het Hof vervolgd moet worden. Volgens Steijnen gaat het helemaal niet om uitlatingen, en dus ook niet over de uitingsvrijheid. Het gaat in deze zaak over het optreden van Wilders, zijn politieke praktijk. Die is vergiftigend en bedreigend voor alle moslims in Nederland, die maakt het land voor hen onleefbaar. Wilders eist geen maatregelen tegen een religie, tegen ideeën, maar tegen moslims. Zij mogen van hem niets meer, zij krijgen geen ruimte meer in dit land. Dat is waar hij in de praktijk aan werkt. En volgens Steijnen is een dergelijke machtsvorming tegen een groep mensen ontoelaatbaar. Steijnen stuurt hiermee feitelijk aan op een verbod van de PVV. Zo wordt het toch nog een politiek proces en krijgt Wilders wat dat betreft gelijk. Het is de vraag of de benadeelden hiermee geholpen zijn.

Steijnen's pleidooi om niet naar de woorden maar naar de daden van Wilders te kijken zal de rechters waarschijnlijk niet overtuigen. Wilders wordt niet voor zijn daden maar voor zijn woorden vervolgd. De rechter zal een grens trekken als woorden tot aantoonbare schade leiden. Een bedreiging die iemand daadwerkelijk schaadt, hem in zijn bewegingsvrijheid beperkt, kan te ver gaan (Wilders is daarvan zelf het voorbeeld). Uitlatingen die voor anderen, zoals de Amerikanen dat noemen, een "clear and present danger" oproepen kunnen niet getolereerd worden. Dat heb ik Steijnen echter niet horen zeggen en het lijkt me in het geval van Wilders en de PVV ook moeilijk te bewijzen, zelfs in hun gedoogrol bij de huidige regering. Het eisen van maatregelen is daarentegen een democratisch recht dat elke burger en elke politieke partij heeft.

In 1997 is Hans Janmaat van de Centrumdemocraten veroordeeld omdat hij op een demonstratie van zijn partij had gezegd dat hij de multiculturele samenleving zou afschaffen als hij daartoe de macht en de middelen in handen zou krijgen. Dat deze uitspraak toen niet is opgevat als een politiek-programmatische was niet lang daarna voor zijn weduwe aanleiding om -tevergeefs- een verzoek tot herziening in te dienen nadat Pim Fortuin hetzelfde had gezegd. Ook Balkenende heeft in die dagen iets dergelijks geschreven zonder dat dit tot enige ophef leidde. Het problematiseren van de multiculturele samenleving was inmiddels gemeengoed geworden in het politieke debat.
Wat Steijnen ontoelaatbaar vindt, het optreden van Wilders, machtsvorming om maatregelen tegen moslims door te kunnen voeren, is een consequentie van ons politiek bestel. Er zijn mensen die die mening hebben. Die vinden elkaar in een politiek program en in een vertegenwoordiger die dit uitdraagt. Het program ontoelaatbaar maken is de democratie om zeep helpen. De uitvoering van het program in dit geval eveneens. Helemaal akkoord. Maar het is de politiek en niet de rechtbank die dit zal moeten verhinderen.

VVD knielt voor SGP

Het opportunisme van de regerende liberalen heeft een nieuw hoogtepunt bereikt in het intrekken van de steun aan een wetsontwerp voor de afschaffing van het verbod op godslastering. Als kamerlid tekende Fred Teeven voor het initiatief van D66 en de VVD om art. 147, het verbod op smalende godslastering, uit het Wetboek van Strafrecht te schrappen. Als staatssecretaris in het CDA-VVD kabinet dat morgen de kans loopt in de Eerste Kamer een meerderheid van oppositiepartijen tegenover zich te krijgen leek het hem beter zijn handtekening onder het ontwerp weg te halen om de SGP gunstig te stemmen. Die partij, verklaard tegenstander van afschaffing van het verbod, zou in de Eerste Kamer wel eens de doorslag kunnen geven. "Voor wat hoort wat" zei SGP-senator Holdijk gisteren in Nieuwsuur. De VVD aanvaardt de realiteit en neemt een loopje met haar principes.

De VVD-move is een slag in het gezicht van de niet-religieuze meerderheid van de Nederlandse bevolking. Het lijkt er op alsof we nooit van dit obsolete, sinds lang niet meer gebruikte, puur symbolische wetsartikel af kunnen komen. Al in 2004 was er een meerderheid in de Tweede Kamer voor afschaffing van het verbod op godslastering toen minister Donner voorstelde om het artikel nieuw leven in te blazen. In de nadagen van de moord op Theo van Gogh vonden ook de voorstanders van afschaffing het echter niet opportuun om dat signaal op dat moment af te geven. In de nieuwe CDA-PvdA-CU regering werd Hirsch Ballin minister van Justitie. Hij had ook moeite met afschaffing van het verbod. Opvallend was toen de opportunistische houding van de PvdA die zijn coalitiegenoten niet onder druk wilde zetten. Uiteindelijk denkt Hirsch Ballin in 2008 toch een uitweg gevonden te hebben door de afschaffing van art. 147 te koppelen aan een wijziging van het artikel dat discriminatie en belediging van bevolkingsgroepen op grond van o.a. godsdienst verbiedt (137 c.). Hij wil niet alleen het beledigen van mensen strafbaar blijven stellen, maar ook het kwetsen "van wat voor hen heilig is". Dus een verbod op godslastering in een nieuw jasje, eigenlijk zoals zijn collega Donner in 2004 al voorstelde. De aantasting van de vrijheid van meningsuiting blijft, de ongelijke behandeling van gelovigen en niet-gelovigen eveneens, hoezeer Hirsch Ballin zich daar tegen poogde te verweren. Zijn plan heeft het ook niet gehaald. En nu is er nog het VVD-D66 wetsontwerp uit de vorige periode dat heel eenvoudig alsnog, in overeenstemming met de wil van een kamermeerderheid, afschaffing van art. 147 bepleit. Jammer dat er niet eerder over gestemd is. De uitingsvrijheid is bij de opportunistische VVD ondanks alle imagebuilding niet in goede handen.

Godslastering, VVD