De staat als fort

 

Bij de Belastingdienst is vorig jaar een datakluis aan het licht gekomen met 64 miljoen documenten, waarvan ongeveer 24 miljoen bestanden ook daadwerkelijk inhoudelijk relevant zijn. Daar zitten documenten bij over het toeslagenschandaal die dus niet konden worden betrokken bij het onderzoek van de parlementaire enquêtecommissie. Het bestaan van de datakluis is pas onlangs gemeld aan de Tweede Kamer. Er zou ook belangrijke informatie in zitten over de gaswinning in Groningen. In het eindrapport Groningers boven gas (2023) stelde de gas-enquêtecommissie dat de beroerde informatievoorziening de democratische controle ‘ernstig’ ondermijnt. Volgens ambtenaren is het duidelijk dat de informatiehuishouding van de Belastingdienst al vijftien tot twintig jaar niet op orde is.

Al in oktober vorig jaar zijn de toenmalige staatssecretarissen Heijnen en Palmen geïnformeerd dat er in de datakluis informatie zat, die aan de parlementaire enquêtecommissie fraudebeleid en dienstverlening geleverd had moeten worden. Maar pas op 15 april werd de Kamer hierover geïnformeerd door de nieuwe staatssecretaris Eelco Eerenberg (Belastingen en Toeslagen) en zijn collega Palmen. Dat kwam door tegenwind uit het ambtelijk apparaat waar bezwaar werd gemaakt tegen de Kamerbrief van Eerenberg en Palmen, de verantwoordelijke bewindslieden in het nieuwe minderheidskabinet. Zo schreven ambtenaren in een concept dat de kluis ‘geen geheim’ was, omdat de Kamer hierover in april 2019 al zou zijn geïnformeerd.

Het is een herhaling van zetten die we al eerder leerden kennen van de Belastingdienst toen het beroemde Memo van (toen nog juridisch ambtenaar) Palmen over de toeslagenaffaire van tafel verdween. De overheid verschanst zich achter een hoge muur van moeilijk doen, uitstel, weigerachtigheid en openlijk tegenstreven om te voorkomen dat we te zien krijgen wat ze daar in Den Haag uitspoken. 

Coronapandemie

Vandaag zijn de verhoren begonnen  van de enquêtecommissie over de coronapandemie. Journalisten die zich met deze kwestie hebben bezig gehouden klagen steen en been. De afhandeling van informatieverzoeken werd keer op keer gefrustreerd. Aan voorlichters en perswoordvoerders heb je als het er op aan komt helemaal niets. Het het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport overtrad gewoon de Wet Openbaarheid van Bestuur. Milena Holdert, onderzoeksjournalist bij Nieuwsuur: “We dienden aan de start van de coronapandemie verschillende Wob-verzoeken in bij VWS. Maar het departement schoof de Wob tijdens corona terzijde, en startte de beruchte ‘alternatieve werkwijze’. Die hield in dat het ministerie zelf ging bepalen welke stukken ze per thema openbaar maakte, in plaats van individuele, gerichte informatieverzoeken af te handelen. De rechter heeft uiteindelijk gezegd dat het niet klopte, maar het ministerie procedeerde door, en betoogt nog steeds dat ze de wet naleeft, quod non.” 

Uitvoeringsproblemen mogen geen excuus zijn om de wet te overtreden en de belastingbetaler op te zadelen met enorme bedragen aan dwangsommen wegens het niet tijdig leveren van informatie. De tegenstribbelende overheid, zegt Holdert, "leidt af, vertraagt, en is ook niet democratisch. Wij geven de politiek het mandaat om namens ons te beslissen, maar wij moeten ook kunnen meekijken bij die beslissingen en afwegingen, tenzij er sprake is van staatsgeheimen of juridisch onderbouwde afwegingen om af te wijken. Maar anders is die informatie gewoon van ons allemaal.”

Al die mooie formules over 'transparantie' en een 'open overheid' krijgen een cynisch bijsmaakje. De werkelijkheid is nog steeds tegengesteld aan het ideaal, de overheid verzet zich met alle macht tegen pottenkijkers. De kluis is daarvan het symbool. Of het fort.

Foto: Arun Greetha Viswanatan [Unsplash] 

De journalist als Kop van Jut

 

Onder het toeziend oog van Lidewij de Vos (Forum voor Democratie), Gidi Markuszower (voorheen PVV) en Mona Keijzer (voorheen BBB) probeerden de afgelopen weken extreemrechtse relschoppers de inrichting van een noodopvang voor asielzoekers in Loosdrecht tegen te houden. De politie had de handen vol aan het beteugelen van de rellen. Onder de aangehouden betogers was een 28-jarige man die geweld pleegde tegen journalisten. In Utrecht is een cameraman van Left Laser geslagen tijdens een anti-azc-demonstratie op Jaarbeursplein. De politie greep niet in. De man gaat aangifte doen.

Er is veel ophef over de steun van extreemrechtse Kamerleden voor de relschoppers. En ook over de verantwoordelijkheid van de regering voor het laten voortduren van de crisis in de opvang van asielzoekers. Zowel extreemrechts als een nalatige regering geven voeding aan anti-AZC protesten die maximaal worden uitgebuit door neofascisten. En die net als ander extreemrechts geweld gevaar opleveren voor een vrije pers. 

Voor het derde achtereenvolgende jaar is het aantal meldingen van bedreiging of geweld tegen journalisten toegenomen: van 249 in 2024 naar 262 in 2025, meldde de NVJ begin dit jaar. In 2025 ging het om 106 bedreigingen, 67 gevallen van intimidatie en 55 keer was er sprake van fysiek geweld. De meeste incidenten vonden op straat plaats als een journalist of fotograaf ergens aan het werk is. In 86 gevallen werden zij mondeling bedreigd of belaagd. In 2024 ging het nog om 68 gevallen van mondelinge bedreiging. Nederland eindigde in de Persvrijheidsmonitor weliswaar heel hoog. Maar 'daarachter gaat "een zorgwekkend beeld" schuil' en dat heeft alles te maken met de afgenomen veiligheid van journalisten. En journalisten die zich minder veilig voelen zullen voorzichtiger zijn om volledige openheid van zaken te geven. Uiteindelijk gaat dat ten koste van de mate waarin de burgers worden geïnformeerd.

Buigen voor de macht

Meta heeft opnieuw een groot aantal Instagramaccounts van queerclubs, nachtclubs en lhbti-vriendelijke organisaties zonder waarschuwing verwijderd. Daaronder ook accounts die al eerder een keer waren verwijderd, maar na bezwaar weer hersteld waren. Er zijn accounts die meerder malen zijn verwijderd. Het patroon is telkens hetzelfde: accounts verdwijnen plotseling, beheerders krijgen geen concrete reden en pogingen om bezwaar te maken lopen vast. Volgens Martha Dimitratou, directeur van Repro Uncensored, speelt de manier waarop moderatiesystemen werken een sleutelrol. „We zien dat conservatieve groepen gecoördineerd accounts massaal rapporteren”, zegt ze. „Als zo’n melding vaak genoeg voorkomt, grijpt het systeem in.” Dat systeem is grotendeels geautomatiseerd. Kunstmatige intelligentie analyseert patronen en koppelt accounts aan elkaar. „Als één account wordt verwijderd, kan dat een domino-effect veroorzaken”, zegt Dimitratou. 

Maar het gaat hier natuurlijk niet om moderatiesystemen of kunstmatige intelligentie. Zuckerberg heeft zich vorig jaar al verkocht aan Trump. En hij was niet de enige. Met als gevolg dat de Amerikaanse mediawereld voor een groot deel onderworpen is aan censuur en desinformatie. Ook de wetenschap wordt getroffen door het verbod op verspreiding van informatie die raakt aan diversiteit, gelijkheid en inclusie. Uit bibliotheken en scholen zijn inmiddels stapels boeken verdwenen over slavernij, gender, woke en alles wat de president niet blieft. 

Dat grote techbedrijven buigen voor de macht heeft alles te maken met hun ambities voorop te blijven lopen inzake technologische innovaties. En daarbij gaat het meer om geld dan om free speech en een goed geïnformeerde samenleving. Zuckerberg weet dat de president hem kan helpen, maar hem ook kan hinderen en dus kiest hij voor steun aan Trumps campagne, zet hij na zijn aantreden meteen een streep door de fact checking dienst op zijn platforms en blokkeert hij sindsdien alle Trump-onwelgevallige communicatie. 

Het laat eens te meer zien dat een vrij communicatieverkeer bij private bedrijven niet in goede handen is zonder objectieve regelgeving die de vrijheid van meningsuiting in bescherming neemt. De afgelopen decennia is zowel het openbare als het private communicatieverkeer overgenomen door bedrijven die hun eigen voorwaarden stellen en zich niet of moeilijk laten reguleren met een beroep op hun exclusieve zeggenschap als vrije ondernemers. Het argument dat je als 'consument' vrij bent hun product af te nemen, maar als je dat doet dat je je dan aan hun regels moet houden valt niet meer serieus te nemen. Sociale media, zoekmachines, internetplatforms en kunstmatige intelligentie zijn onmisbaar geworden in het maatschappelijk verkeer. Ze moeten daarom uit handen worden gehouden van de macht, of dat nu politieke macht is of de macht van geld die daar meestal nauw mee verbonden is. Vrije communicatie lijkt helaas een steeds zwaardere opgave te worden. 

 

Ook het nieuwe kabinet knaagt aan de demonstratievrijheid

 

Het nieuwe minderheidskabinet van D66, VVD en CDA heeft een wet ingediend die het mogelijk maakt burgers zonder verdenking in de gaten te houden. De politie moet demonstranten en relschoppers beter in het vizier kunnen houden, vindt het kabinet. Verantwoordelijk voor de verruiming van de mogelijkheden voor de politie is minister van Justitie en Veiligheid, David van Weel, de VVD-bewindsman die in de vorige regering in dezelfde functie ook al aanzette tot een inperking van de demonstratievrijheid.

'Dit is echt vergaand',  zegt lector Willem Bantema, die al jaren onderzoek doet naar bestuurlijke handhaving en digitalisering. 'Gaan ze straks bijvoorbeeld bij iedereen van Extinction Rebellion rondkijken wat diegene zoal aan het doen is?' De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) toonde zich eerder al uiterst kritisch over de plannen voor verruiming. Zij vinden dat de wetgever onvoldoende duidelijk maakt waar de grens ligt voor de politie. 

VN-speciaal rapporteur voor milieubeschermers Michel Forst maakt zich ook zorgen. “Het demonstratierecht is stevig verankerd in het internationaal recht. Maar na een rondreis langs een twintigtal Europese landen concludeer ik dat deze vrijheid in de praktijk bedreigd wordt – juist ook in democratische, progressieve landen, waaronder Nederland.” Hij heeft ook kritiek op de media die het publiek niet goed inlichten over de redenen waarom mensen de straat op gaan. Daardoor worden vreedzame demonstranten in toenemende mate over één kam geschoren met relschoppers, zegt Forst, en neergezet als gevaarlijke criminelen. “Dat zorgt voor een ontmoedigend effect: mensen durven de straat niet op te gaan, omdat zij bang zijn te worden gearresteerd of gemonitord.”

En precies daar zit het punt waarop de democratie wordt ondermijnd. Want, zegt politiek filosoof Mathijs van de Sande van de Radboud Universiteit 'mensen die hun stem onvoldoende vertolkt zien moeten in staat gesteld worden een publieke interventie te doen.' Het 'chilling effect' van de aangekondigde maatregel moet niet onderschat worden. Dat slechts 3% van de demonstraties uitloopt op rellen zou voor de politie aanleiding moeten zijn zich daarop te richten en niet op alle voor het overgrote deel vreedzame demonstranten zoals Van Weel nu mogelijk wil maken. Met zijn voorstel krijgt een eenzijdige en ongenuanceerde publieke opinie over hinderlijke acties van bijvoorbeeld Extinction Rebellion de overhand boven de bescherming van democratische rechten. De VVD wordt zo steeds meer 'de partij voor vrijheid noch democratie'.

De strijd om het verkiezingsaffiche

 De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema keert zich tegen de vernieling van verkiezingsposters. „Het is niet alleen vandalisme , het is ook ondemocratisch”, stelt ze maandag. „Wat je idealen of motieven ook zijn, ondermijn vrije verkiezingen niet. Poten af van de verkiezingsposters!” Vooral de posters van Forum voor Democratie moeten het ontgelden met hakenkruizen en Hitlersnorretjes op de foto van Lidewij de Vos. 

Ook posters van D66 in Sittard en van Leefbaar Rotterdam zijn beklad met swastika's en verwijzingen naar het fascisme. Een 'rondje langs de velden' levert verder meldingen op uit de Betuwe, De Bilt, Hendrik-Ido-Ambacht, Berlicum, Oisterwijk, Leiderdorp, Ronde Venen, Woerden en Hoogmade. Ook CDA, SGP, CU, VVD en GroenLinks-PvdA hebben te lijden onder de vernielingen. En overal worden ze betreurd door burgemeesters die eenzelfde boodschap hebben als Halsema. Burgemeester Haverkamp van De Bilt: 'Dit veroordeel ik ten zeerste; dit hoort niet thuis in onze democratie. Ik roep u daarom op elkaar in elkaars waarde te laten en u goed te laten informeren door deze uitingen.'

De burgemeesters hebben gelijk. In de verkiezingsstrijd moeten alle stemmen gehoord kunnen worden. Het dwarsbomen van de uitingen van een concurrent is uit den boze. Vrije verkiezingen in een democratisch land vereisen tolerantie ten opzichte van alle deelnemers. Burgemeesters staan in Nederland boven de partijen en het is duidelijk dat zij zich in die functie zorgen maken over dit soort acties, die velen met hen ook zullen zien als een betreurenswaardige uiting van de toenemende politieke polarisatie en de vijandigheid tegen alle politiek. 

Maar de posterstrijd is niet van vandaag of gisteren. Wie wat langer meegaat zal zich de borden met verscheurde affiches nog wel herinneren. Het 'overplakken' van affiches op de borden die vroeger in veel gemeenten in verkiezingstijd werden geplaatst was een vast onderdeel van de campagne. Iedereen wist dat het niet netjes was, maar het gebeurde toch wel. Het gevecht om de aandacht hoorde er bij. En waar gevochten wordt is overtreding van de regels altijd dichtbij. 

Het past niet, dat is duidelijk. Toch aarzel ik om Halsema c.s. volledig gelijk te geven. De strijd om de posters is ook onderdeel van de strijd over waarden die in verkiezingen een rol spelen. Het Hitlersnorretje is ook een statement dat gezien mag worden, zou je kunnen zeggen, net als de leuzen op de affiches. En dit statement komt in elk geval voort uit een democratische gezindheid die sympathie oproept, ondanks dat er regels overtreden worden. 

 

Linkse journalist niet toegelaten tot Tweede Kamer

Left Laser is een videokanaal van Bob Scholte. Hij is radicaal links en pleegt rechtse politici op straat hinderlijk lastige vragen te stellen. Zo wekte Scholte in juli 2023 de woede op van VVD-voorlichter Berghuis toen hij Sophie Hermans vragen stelde over het aangekondigde vertrek van demissionair premier Mark Rutte. Berghuis trok de microfoon van Scholte uit zijn handen en gooide hem weg. Hij bood later zijn excuses aan. NVJ-voorzitter Bruning verdedigde Scholte. „Nee is een antwoord. Een microfoon afnemen en wegwerpen is dat niet. Van een machtspartij die vrijheid, met name persvrijheid hoog heeft zitten, verwacht je een bewustzijn over het belang van de journalistieke rol binnen een democratie.” Bruning benadrukt dat de journalistiek in Nederland onder grote druk staat, wat ook in politiek Den Haag voor „grimmige werkomstandigheden” zorgt.'

Meer dan twee jaar later wordt Scholte nog steeds niet als journalist toegelaten in het gebouw van de Tweede Kamer. De stafdienst erkent Left Laser niet als pers, ondanks dat het aan alle gestelde voorwaarden voldoet. Scholte is al jaren NVJ-lid en heeft een door die organisatie verstrekte politieperskaart, waarvoor hij heeft moeten aantonen dat hij zijn geld verdient met onafhankelijk journalistiek werk. Op congressen van politieke partijen – ook bij de VVD – is Scholte met zijn perskaart welkom. Thomas Bruning van de NVJ beklaagt zich er over dat de stafdienst van de Tweede Kamer in zijn accreditatiebeleid wel verwijst naar de NVJ definities van journalist en massamedium, maar dat ze die in dit geval niet toepassen. 

Het toeslagenschandaal in de doofpot

Het toeslagenschandaal wordt steeds schandaliger. Onlangs heeft Trouw onthuld dat ambtenaren van de Dienst Toeslagen weigerden toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, informatie waar zij volgens de wet recht op hebben. In het door Trouw op grond van de WOO achterhaalde memo staat dat de Dienst géén documenten verschaft die onderbouwen waarom ouders het stempel ‘Opzet / Grove Schuld’ kregen. De reden hiervoor is ‘een interne werkafspraak’. De Dienst neemt voor lief dat deze werkafspraak in strijd is met de wet. De afspraak is aan het begin van de toeslagenaffaire gemaakt en was vorig jaar september nog steeds van kracht met als gevolg dat de hersteloperatie nog steeds niet goed uitgevoerd kon worden. Want 'zonder volledige informatie kan een advocaat gedupeerde ouders niet goed bijstaan. Bovendien kan een rechter dan niet goed beoordelen in hoeverre de overheid ouders onrechtmatig heeft behandeld,' zegt advocaat Khadija Bozia. 

Het is niet het eerste geval van geheimhouding in de Toeslagenaffaire. Het meest bekend is het memo van toenmalig ambtenaar, nu staatssecretaris Sandra Palmen uit 2017. Zij schreef toen al dat dat de Belastingdienst "laakbaar" had gehandeld bij de stopzetting van kinderopvangtoeslag en dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de dienst. Er werd niets mee gedaan. Pas kort voor de verhoren van de parlementaire ondervragingscommissie, in oktober 2020, werd het memo openbaar, na vragen van het Kamerlid Pieter Omtzigt. Nu moet Palmen zich in haar nieuwe functie verantwoorden over het recent opgedoken memo. Volgens haar gaat het om ‘een discussiestuk’ dat nooit ter besluitvorming aan haar is voorgelegd. Er zou een verbeterde versie zijn van de werkwijze, maar die werd kennelijk ook vorig najaar nog altijd niet goed toegepast. 

De wanorde bij de Belastingdienst is compleet. Overigens niet alleen ten koste van de toeslagenouders. Het kan ook ten koste van de schatkist. Vorig jaar kwam uit de doofpot van het ministerie van Financiën het bericht dat mogelijk duizenden mensen ten onrechte als gedupeerde in het Toeslagenschandaal zijn aangemerkt en financieel gecompenseerd. Een intern rapport hierover is door het ministerie maandenlang geheim gehouden. Het zou om „heel veel ouders” gaan wier aanvraag met de juiste informatie waarschijnlijk anders was beoordeeld. Het ministerie had wel degelijk bewijs kunnen leveren over verstuurde rappelbrieven, die betrokkenen naar eigen zeggen niet zouden hebben ontvangen. Ze hoeven het ten onrechte verstrekte compensatiegeld niet terug te betalen. 

Dat de administratie van de Belastingdienst niet op orde blijkt te zijn is één ding. Dat het ministerie daarover nog steeds niet transparant is lijkt me een zonde die zwaarder telt. Het suggereert dat de politiek beleden openheid en de noodzakelijke cultuuromslag in het ambtelijk apparaat nog steeds niet worden gerealiseerd. 

Rutte III struikelde indertijd over het schandaal. Juist ook vanwege het achterhouden van informatie. Wat hebben Jetten, Bontebal en Yesilgöz hiervan geleerd?