Het toeslagenschandaal in de doofpot

Het toeslagenschandaal wordt steeds schandaliger. Onlangs heeft Trouw onthuld dat ambtenaren van de Dienst Toeslagen weigerden toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, informatie waar zij volgens de wet recht op hebben. In het door Trouw op grond van de WOO achterhaalde memo staat dat de Dienst géén documenten verschaft die onderbouwen waarom ouders het stempel ‘Opzet / Grove Schuld’ kregen. De reden hiervoor is ‘een interne werkafspraak’. De Dienst neemt voor lief dat deze werkafspraak in strijd is met de wet. De afspraak is aan het begin van de toeslagenaffaire gemaakt en was vorig jaar september nog steeds van kracht met als gevolg dat de hersteloperatie nog steeds niet goed uitgevoerd kon worden. Want 'zonder volledige informatie kan een advocaat gedupeerde ouders niet goed bijstaan. Bovendien kan een rechter dan niet goed beoordelen in hoeverre de overheid ouders onrechtmatig heeft behandeld,' zegt advocaat Khadija Bozia. 

Het is niet het eerste geval van geheimhouding in de Toeslagenaffaire. Het meest bekend is het memo van toenmalig ambtenaar, nu staatssecretaris Sandra Palmen uit 2017. Zij schreef toen al dat dat de Belastingdienst "laakbaar" had gehandeld bij de stopzetting van kinderopvangtoeslag en dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de dienst. Er werd niets mee gedaan. Pas kort voor de verhoren van de parlementaire ondervragingscommissie, in oktober 2020, werd het memo openbaar, na vragen van het Kamerlid Pieter Omtzigt. Nu moet Palmen zich in haar nieuwe functie verantwoorden over het recent opgedoken memo. Volgens haar gaat het om ‘een discussiestuk’ dat nooit ter besluitvorming aan haar is voorgelegd. Er zou een verbeterde versie zijn van de werkwijze, maar die werd kennelijk ook vorig najaar nog altijd niet goed toegepast. 

De wanorde bij de Belastingdienst is compleet. Overigens niet alleen ten koste van de toeslagenouders. Het kan ook ten koste van de schatkist. Vorig jaar kwam uit de doofpot van het ministerie van Financiën het bericht dat mogelijk duizenden mensen ten onrechte als gedupeerde in het Toeslagenschandaal zijn aangemerkt en financieel gecompenseerd. Een intern rapport hierover is door het ministerie maandenlang geheim gehouden. Het zou om „heel veel ouders” gaan wier aanvraag met de juiste informatie waarschijnlijk anders was beoordeeld. Het ministerie had wel degelijk bewijs kunnen leveren over verstuurde rappelbrieven, die betrokkenen naar eigen zeggen niet zouden hebben ontvangen. Ze hoeven het ten onrechte verstrekte compensatiegeld niet terug te betalen. 

Dat de administratie van de Belastingdienst niet op orde blijkt te zijn is één ding. Dat het ministerie daarover nog steeds niet transparant is lijkt me een zonde die zwaarder telt. Het suggereert dat de politiek beleden openheid en de noodzakelijke cultuuromslag in het ambtelijk apparaat nog steeds niet worden gerealiseerd. 

Rutte III struikelde indertijd over het schandaal. Juist ook vanwege het achterhouden van informatie. Wat hebben Jetten, Bontebal en Yesilgöz hiervan geleerd? 

'Houd het verleden levend'

 

De Amerikaanse begraafplaats Margraten krijgt enkele nieuwe infopanelen, die ook de rol van zwarte militairen uitlichten. Maar discriminatie en segregatie blijven onbenoemd. Joe Popolo, de Amerikaanse ambassadeur in Nederland heeft aangekondigd dat er op de begraafplaats waar in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Amerikaanse soldaten liggen binnenkort negen extra portretten komen van gevallenen, onder wie twee Afro-Amerikanen en een Native American.

De nieuwe panelen komen in de plaats van vorig jaar verwijderde informatie over de ervaringen van zwarte soldaten. Dat ging over de discriminatie en segregatie in het Amerikaanse leger. Daarnaast vermeldde het verwijderde paneel dat deze militairen later voor meer gelijkheid in Amerika vochten in de burgerrechtenbeweging. Volgens de ambassadeur leidde dat af van waar het om gaat op de begraafplaats. Eerder schreef hij dat de borden in Margraten niet dienen ”om een agenda te promoten die Amerika bekritiseert”. 

Ambassadeur Popolo, een sponsor van Trump, laat eens te meer zien dat monumenten vaak minder met geschiedenis dan met politiek te maken hebben. De herinnering aan een gebeurtenis uit het verleden zou niet gestuurd mogen worden door de ideologie van de heersende macht. Maar achter elk monument zit een hedendaags verhaal. De vraag is wie dit verhaal mag vertellen, en hoe volledig en hoe genuanceerd het er uiteindelijk uitziet. In de publieke ruimte is dat geen eenvoudige opgave. Autoritaire leiders doen daar niet moeilijk over. Hun visie geeft de doorslag zoals we in alle dictatoriaal geregeerde landen kunnen zien. In democratische landen zien we, zeker in tijden van grote maatschappelijke veranderingen, heftige discussies over monumenten die niet passen bij interpretaties van de geschiedenis door op z'n minst een deel van de bevolking. 

Godsdienst als bescherming voor kwakzalvers?

 

In Tilburg is de 'gebedsgenezer' Tom de Wal buiten bij een kerk gearresteerd. Hij kreeg een boete voor het overtreden van de plaatselijke regels voor het organiseren van een evenement. Daarvoor was hij eerder de kerk uitgezet. En ook al werd het evenement later op straat gehouden, het was volgens de Gemeente nog steeds een evenement. Het doet er niet toe of het binnen of buiten de kerk was. Bovendien was er volgens burgemeester Onno Hoes een risico voor verstoring van de openbare orde. 

Het klinkt allemaal nogal kleingeestig bureaucratisch. De Gemeente zegt dat er sprake was van een evenement omdat je er kaartjes voor moest aanvragen, maar dat criterium wordt niet in de Tilburgse APV genoemd. Het is de vraag of de boete voor de rechter stand houdt. 

Los daarvan is het opmerkelijk dat verschillende commentatoren de kwestie koppelen aan de vrijheid van godsdienst. De Wal wordt gezien als evangelist. Hij is de leider van Frontrunners Ministries, een  organisatie, die zijn oorsprong vindt in de Amerikaanse River Church van Rodney Howard-Brown, een aanhanger van complottheorieën en fan van Trump. De belangrijkste boodschap van De Wal is dat iedereen door gebed kan genezen. Volgens sommigen heeft hij gesuggereerd dat dat behalve voor kanker ook geldt voor homoseksualiteit. Hij haalt miljoenen aan donaties op voor zijn kerk en leidt zelf een luxe leven. Hij geeft zelfs auto's weg om gelovigen aan zich te binden. 

Vanuit de christelijke hoek worden de gebeurtenissen in Tilburg in godsdienstige termen geframed. Het ging om een lopende kerkdienst die verstoord werd en de politie verbood De Wal vervolgens te bidden op straat. Volgens Paul van Sasse van IJsselt, bijzonder hoogleraar recht en religie aan de Rijksuniversiteit Groningen, ging burgemeester Hoes hier over de schreef. „Dit gaat om de scheiding tussen kerk en staat en de grondwettelijke verankering daarvan, bijvoorbeeld in de vrijheid van godsdienst en samenkomst. Dat is een belangrijk historisch goed. Het lijkt erop dat het argument over evenementen is gebruikt om een kerkdienst te beëindigen.” Ook Jan Brouwer, hoogleraar publiek recht aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt het optreden van de burgemeester juridisch onhoudbaar vanwege de vrijheid van godsdienst. Maar wat is godsdienst in dit verband? Kan elke kwakzalver die mensen bedriegt en hen geld uit de zak klopt zich op dat recht beroepen? 

Het optreden van de burgemeester lijkt mij ook onhoudbaar. Maar niet om de redenen die de verbolgen christenen aanvoeren. Het argument van de evenementenvergunnig is wel erg zwak en de politie mag niet zomaar een ontmoeting van mensen op straat verhinderen als er niet onomstotelijk sprake is van verstoring van het verkeer of de openbare orde. De staat hoort niet in te grijpen bij vreedzaam communicerende burgers. Dat gebeurt alleen in politiestaten. 

Update 30 januari 2026:  De aanhouding van de omstreden evangelist Tom de Wal eerder deze maand was onterecht. Dat heeft de politie hem donderdag per brief laten weten. Het Openbaar Ministerie seponeert de zaak en de gebedsgenezer krijgt geen boete opgelegd [NRC]

Documenten van ons allemaal

 

Met een open brief hebben meer dan 70 journalisten de openbaarheid van bestuur op de agenda van de kabinetsformatie gezet. Aanleiding is de wens van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) om de Wet Open Overheid (WOO) te 'begrenzen'. In plaats van er voor te zorgen dat deze wet nu eindelijk eens volledig wordt uitgevoerd. Drie jaar na de inwerkingtreding van de wet, schrijft FTM, is er nog steeds geen zicht  op het beloofde platform waarop overheidsdocumenten centraal beschikbaar worden gesteld zonder dat iemand er eerst om hoeft te vragen. Dat staat namelijk in de WOO: de overheid moet zelf actief documenten openbaar maken. Het platform dat op 1 juli 2025 klaar had moeten zijn heeft vertraging opgelopen, zegt BZK. Bij andere ministeries wordt hierover nogal gemord en er gaan stemmen op het platform van VWS dat bedoeld was voor de coronabeleidsdocumenten om te bouwen naar een ook voor andere ministeries bruikbare weg om documenten actief openbaar te maken.

De journalisten van onder meer het AD, Follow The Money, NRC, Nieuwsuur en RTL die de formerende partijen hebben benaderd maken zich grote zorgen over terugkrabbelende bewegingen binnen het ambtelijk apparaat. Zij zijn voor een degelijke nieuwsvoorziening over de rijksoverheid afhankelijk van de WOO. En daar zijn al zoveel problemen mee. Wettelijke termijnen worden overschreden en sommige documenten worden achtergehouden, schrijven de journalisten. En nu wil BZK wettelijke maxima voor het aantal documenten dat kan worden opgevraagd. Verder wil men bepaalde documentsoorten (zoals interne emails en concepten) uitsluiten en uitzonderingsgronden verruimen. Dat blijkt uit een brief van de huidige minister Rijkaart (BBB) aan Sybrand Buma, de eerste kapbinetsinformateur. Het lijkt op een voortzetting van het beleid van het demissionaire kabinet-Schoof waarin iemand als Landbouwminister Wiersma (BBB) zich met hand en tand verzet tegen openbaarmaking van stikstofemissiegegevens van boeren. 

Het democratisch gehalte van de nieuwe regering zal mede worden bepaald door de vraag of de formerende partijen verder gaan op deze weg of dat gekozen wordt voor herstel en spoedig invoering van wat de WOO voorschrijft. Cruciaal is de erkenning van het belang van een open overheid in een democratische rechtsstaat. Dat vereist een omslag in de benadering die we in sommige ambtelijke kringen nog te vaak tegenkomen. Ambtenaren zitten op hun stukken alsof het persoonlijke eigendommen zijn. Maar, zo schrijven de journalisten terecht in hun reactie op Rijkaarts brief, 'overheidsdocumenten zijn namelijk niet ‘van’ de overheid, maar worden slechts door haar opgesteld of bewaard. De documenten zijn van ons allemaal.'

 [Foto Bernat Moreno, Unsplash] 

De censuur van Meta

Het moederbedrijf van de sociale media platforms WhatsApp, Facebook en Instagram heeft de afgelopen weken stilletjes zo'n 50 accounts verwijderd of geblokkeerd die draaien om lhbti-, queer- of abortus-onderwerpen. Het gaat vooral om accounts in Europa en het Verenigd Koninkrijk, maar Meta heeft ook sites geblokkeerd gericht op vrouwen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Zoals Sex Talk Arabic een platform dat Arabischtalige content aanbiedt over seksuele en reproductieve gezondheid. Meta zegt dat de geblokkeerde accounts de regels van de platforms hebben overtreden, maar levert daarbij geen hard bewijs, zo meldt The Guardian op basis van een eigen inventarisatie. Het lijkt er veel op dat Meta een Trump-welgevallig censuurbeleid voert dat nu over de gehele wereld leidt tot beperkingen in het vrije verkeer van informatie. "Dit is, voor zover ik weet, minstens één van de grootste censuurgolven die we hebben gezien," zegt Martha Dimitratou, directeur van Repro Uncensored, een ngo die digitale censuur in kaart brengt tegen bewegingen op het gebied van gendergelijkheid, gezondheid en mensenrechten.

Onder de slachtoffers zit ten minste één Nederlands account, het Amsterdamse The Queer Agenda. Dat brengt nieuws over queer-feestjes en foto-exposities. Oprichter Jackie van Gemert zegt dat hun Instagram-account ineens geblokkeerd werd door Meta, zonder dat er uitleg gegeven werd over de reden. Niet veel later was het account zelfs helemaal verwijderd, net als het privé-account van Van Gemert en een van haar oud-collega's. De organisatie is daarmee ineens 11.000 volgers verloren. Van Gemert: "Je bent ineens je werk en de toegang tot je community kwijt." De organisatie heeft inmiddels een eigen website in de lucht, en denkt nu ook aan groepen op Signal, een non-profitconcurrent van WhatsApp. Dat zouden meer organisaties moeten doen. 

In sommige gevallen herstelt Meta de toegang weer voor organisaties die de blokkade aanvechten. Dan heet het dat de techniek voor het detecteren van volgens Meta regels foute content niet goed heeft gewerkt. Het is wel opvallend dat juist progressieve, emancipatoire organisaties daar het vaakst last van hebben.  Het Amsterdamse stadsbestuur zegt binnenkort met het Amerikaanse techbedrijf Meta in gesprek te gaan over het blokkeren van The Queer Agenda op sociale media en de bredere zorgen in de queer gemeenschap over het offline halen van accounts.   

Volgens Europarlementariër Kim van Sparrentak (GroenLinks/PvdA) is het zonder verdere waarschuwing blokkeren van accounts in strijd zijn met de verplichtingen van Meta onder de Digital Services Act (DSA). Dat is de Europese wet die twee jaar geleden is ingevoerd om een transparante en gelijkwaardige toegang voor gebruikers van sociale media te garanderen. De Europese Commissie lijkt echter nogal huiverig om de wet te handhaven. Volgens Van Sparrentak is de Commissie bang voor sancties van Trump.

Het onderliggende probleem is de macht van het geld bij de Big Tech bedrijven. Klassieke mediabedrijven hebben openbare redactionele statuten en er wordt gewerkt volgens professionele standaarden. De meeste media staan open voor kritiek en tonen zich gevoelig voor de publieke opinie. Big Tech bestaat uit monopolies waar uitsluitend het bedrijfsresultaat telt. De verwachting dat er met Meta te spreken valt over normen en waarden in het informatieverkeer lijkt me nogal naïef. Wetgeving en strikte handhaving kunnen helpen. Helaas ontbreekt daarvoor de expertise en ook de moed bij de meeste politici. Eind november stuurde Stichting Democratie en Media een brandbrief naar toenmalig informateur Sybrand Buma, ondertekend door vrijwel alle Nederlandse media, van de NOS tot de Volkskrant en van De Groene Amsterdammer tot RTL. In een interview met FTM zegt Nienke Venema, directeur van Democratie en Media ‘Nederland moet een enorme vuist maken in Brussel om ons medialandschap te beschermen.’. 

[beeld: logo van The Sex Talk Arabic, een van de door Meta getroffen organisaties]

Buigen voor Trump

 

Tot een jaar of vijf geleden kon je in Nederland voor de rechter gedaagd worden als je een buitenlands staatshoofd beledigde. Tenminste, als die op dat moment in Nederland op bezoek was. In 2020 is het desbetreffende artikel 118 lid 1 uit het Wetboek van Strafrecht gehaald. Dat artikel was in de plaats gekomen van een verderstrekkend verbod op de belediging van een 'bevriend staatshoofd' dat in 1978 is afgeschaft. 

Die afschaffing is terug te voeren op strafzaken over beledigingen van de Amerikaanse President Johnson. De kritiek dat Johnson een ‘moordenaar’ zou zijn wegens het door Amerika gevoerde Vietnambeleid, was verboden volgens artikel 117 van het Wetboek van Strafrecht. De vervolgingen voor beledigingen van de Amerikaanse president leidden tot maatschappelijke onvrede. Omdat ‘moordenaar’ niet mocht, scandeerde men tijdens Vietnam-demonstraties ‘Johnson molenaar’. In het parlement gaf minister Polak aan dat ‘artikel 117 niet is toegesneden op de moderne staatsrechtelijke situaties.’ 

Het verbod op het beledigen van een bevriend staatshoofd is eerder in de vorige eeuw een paar maal toegepast. De roman- en toneelschrijver Maurits Dekker is in 1938 veroordeeld tot een geldboete van 100 gulden omdat hij in het pamflet Hitler. Een poging tot verklaring de Duitse dictator een clown, leugenaar, harlekijn, koekebakker had genoemd. Tweede Kamerlid Lou de Visser. De Visser stond terecht omdat hij Rijkspresident Paul von Hindenburg de ‘grote slachter van 1914-1918’ die ‘honderdduizenden de dood in heeft helpen drijven’ zou hebben genoemd. In beide gevallen moest een veroordeling voorkomen dat de vriendschappelijke betrekkingen met andere, en dan met name sterkere, buitenlandse machten geschaad zouden worden. 

Een dergelijk motief lijkt ook een rol te spelen in een hedendaags geval van censuur bij de BBC in Engeland. De omroep heeft een lezing van Rutger Bregman op BBC4 van het net gehaald vanwege een passage waarin Bregman Trump "de meest openlijk corrupte president in de Amerikaanse geschiedenis" noemt. De BBC is al verwikkeld in een conflict met Trump, die met een rechtszaak dreigt over de montage van twee uitspraken in actualiteitenprogramma Panorama, rondom de aanval op het Capitool. Daarin werden Trumps uitspraken - gedaan met vijftig minuten ertussen - aan elkaar geplakt, waardoor het leek alsof hij in één adem aanwezigen tot geweld opriep. Vanwege deze laatste kwestie zijn al twee leidinggevenden opgestapt. Kennelijk is de BBC nu op zoek gegaan naar meer uitingen die Trump aanstoot zouden kunnen geven. 

De Britse premier Keir Starmer heeft verklaard dat hij een sterke en onafhankelijke BBC steunt, maar dat de publieke omroep wel "orde op zaken moet stellen". Trump heeft gedreigd met een miljardenboete. Als hij de rechtszaak doorzet zal de BBC dat uit het kijk- en luistergeld van de Britten moeten halen. Geen aantrekkelijk vooruitzicht voor de omroep die vaker onder vuur ligt. Maar ook Starmer heeft er belang bij dat dit conflict zo snel mogelijk wordt opgelost. Hij heeft het al moeilijk genoeg met zijn regering. Dus liever geen beledigingen meer van dit 'bevriende staatshoofd'. 

Columnisten aller landen: u bent gewaarschuwd. 

 

Een ongemakkelijke afzegging

De Erasmus Universiteit heeft vorige maand de lezing van de Frans-Israëlische socioloog Eva Illouz afgezegd. Het voelde 'niet comfortabel' volgens een meerderheid van het organiserende team. Illouz is als hoogleraar sociologie verbonden aan de Hebrew University in Jeruzalem en de École des hautes études en sciences sociales (EHESS) in Parijs. De Erasmus Universiteit had eerder de banden met de universiteit in Jeruzalem verbroken. Maar een individueel bezoek van een academicus is niet in strijd met de richtlijnen inzake relaties met de universiteit. Toch schrapte de organisatie de lezing van Illouz 'over romantische liefde en het kapitalisme', haar onderzoeksterrein. 

Eva Illouz is een als links bekend staande wetenschapper. Begin dit jaar werd haar in Israël een belangrijke prijs afgenomen vanwege vermeende 'vijandigheid' jegens haar land. Ze had een petitie ondertekend voor een onderzoek naar mogelijke oorlogsmisdaden van het Israëlische leger. In een interview door Bas Heijne in de NRC beklaagt Illouz zich nu over de afzegging door de Rotterdamse universiteit. Die ervaart ze als bijzonder pijnlijk. 'Als een rechtse Israëlische minister mij een prijs afneemt, is dat vanwege mijn mening, Maar bij het afzeggen van mijn lezing ging het niet om wat ik vind, maar puur om wat ik was, een Israëliër.' Dat laatste blijkt niet duidelijk uit de berichtgeving. De afzeggers hebben geen toelichting gegeven op hun ongemakkelijke gevoelens.  

 

Pijnlijk is het in elk geval wel, en dan vooral gezien het onderwerp waarover Illouz in Rotterdam zou komen spreken. Ze heeft een boek geschreven over de hedendaagse omgang met gevoelens onder de titel Explosieve moderniteit - hoe emoties onze tijd bepalen. Ook in het publieke debat. Illouz wijt die ongemakkelijke gevoelens die tot de afzegging van haar lezing hebben geleid met name aan een door emoties 'verziekte sfeer in het publieke domein'.