17 november 2026

Geschiedenis wissen


Sinds 2018 hebben burgers van de Europese Unie het recht om bepaalde verouderde of onjuiste en privacygevoelige informatie te laten verwijderen door verwerkers van persoonsgegevens. Dat 'recht op gegevenswissing' of 'recht op vergetelheid' is onderdeel van de privacywet AVG. Het gaat dan vooral om persoonsgegevens die door de organisatie zijn verzameld en die niet allemaal openbaar hoeven te zijn. Verwijdering kan alleen plaats vinden onder strikte voorwaarden. Als de verwerking van de gegevens bijvoorbeeld noodzakelijk is om het recht op vrijheid van meningsuiting en informatie uit te oefenen vervalt het recht. In die zin valt de journalistiek in principe niet onder deze AVG regel. 

Eerder al had het Europese Hof bepaald dat dat bij een zoekactie op de naam van iemand resultaten met achterhaalde en voor de persoon schadelijke informatie op diens verzoek onzichtbaar moet worden gemaakt. Dat raakt de vrijheid van informatie natuurlijk wel. Punt van kritiek was dat de eigenaar van de zoekmachine het verzoek zelf moest afhandelen zonder tussenkomst van een onafhankelijke rechterlijke instantie. Maar de informatie zelf blijft ook bij een ingewilligd verzoek intact en kan altijd nog op andere manieren achterhaald worden, alleen niet meer op naam. 

Nu de opmars van AI steeds meer informatie zonder problemen blootlegt zien steeds meer mensen hun privacy bedreigd. 'Wekelijks krijgen redacties verzoeken om foto's, teksten, fragmenten of hele programma's te wissen of aan te passen. De angst voor reputatieschade is groot nu mensen hun leven lang online vindbaar zijn. ' En hoewel dat 'recht op vergetelheid' dus niet bestaat voor de journalistiek zijn redacties niet helemaal ongevoelig voor een verzoek voor verwijdering of aanpassing van informatie. In uitzonderlijke gevallen wordt er wel ingegrepen. Maar meestal niet. Een beroep op de Raad van de Journalistiek is dan nog mogelijk. Maar ook die Raad vindt het publieke belang van ‘zo volledig mogelijke, betrouwbare archieven’ bijna altijd zwaarder wegen. De checklist van de Raad laat zien dat verzoeken om te schrappen in de geschiedenis niet zomaar kunnen worden ingewilligd.

Reputatieschade weegt zwaar in onze volledige gecommercialiseerde neoliberale cultuur. Maar het is een puur individueel belang dat moet worden afgewogen tegen het publieke belang van de vrijheid van informatie en het belang van behoud van informatie voor de geschiedschrijving. Mensen worden gemaakt door de geschiedenis. Het wissen van geschiedenis raakt aan de fundamenten van ons bestaan, de kennis over onszelf en onze samenleving. Al ons erfgoed verdient bescherming, ook de kleine persoonlijke snippertjes informatie die in de waan van de dag al te gemakkelijk worden gewist. 

[Foto: Stonehenge, John William Hammond CC]

 

 

30 oktober 2026

Waarborgen voor de persvrijheid




De persvrijheid is een groot goed in een democratische samenleving. Hoe die het beste gegarandeerd kan worden is onderwerp van debat sinds de eerste kranten verschenen. In liberaal democratische landen is er over het algemeen steun voor het idee dat de staat zich verre moet houden van bemoeienis met de media. De voorkeur voor particulier eigendom van de media roept echter wel de vraag op of ondernemers binnen de wetten van het kapitalisme wel in staat zijn maximale vrijheid te geven aan journalisten en publicisten. Loopt de vrijheid niet tegen grenzen aan als de winst van de media-ondernemer in gevaar komt? 

Behalve aan vrijheid voor de pers hechten we ook aan pluriformiteit. Democratie is gebaat bij het aan bod laten komen van alle verschillende stemmen in de samenleving. Een media-aanbod waarin slechts een beperkt aantal stemmen te horen is beperkt de omvang van het publieke debat. Ook op dit punt kun je vragen stellen gegeven alle persconcentraties en de monopolievorming van 'big tech' bedrijven. 

De European Media Freedom Act (EMFA) die vorig jaar in werking is getreden moet de nodige waarborgen bieden voor de vrijheid en de pluriformiteit van de pers. De wet bepaalt onder andere dat media-aanbieders transparant moeten zijn over eigendom en financiering en dat nieuwsaanbieders redactionele onafhankelijkheid moeten waarborgen. Europese wetgeving moet altijd gevolgd worden door nationale uitvoeringswetten die de Europees overeengekomen bepalingen in termen van nationale wetgeving gieten. De Nederlandse regering is daar niet al te snel mee. Het uitvoeringswetsvoorstel dat zowel de Mediawet als de Mededingingswet wijzigt zit nu in de consultatiefase. Er kan tot 5 november op gereageerd worden. 

Villemedia-columnist Kim van Keeken wijst op de zwakke punten uit het regeringsvoorstel. 'De ministers willen het Commissariaat voor de Media, dat pluriformiteit en redactionele vrijheid toetst, slechts een adviserende rol geven bij fusies. ACM (gericht op mededingingsrecht) is de enige die een oordeel velt, en vraagt het Commissariaat om advies. Daarmee ontstaat, aldus het Commissariaat, ‘het risico dat het pluriformiteitsbelang ondergeschikt raakt aan het economische belang’. Ander voorbeeld: er komt wel een databank met informatie over media-eigendom. Alleen wel op basis van vrijwillige medewerking van de mediadiensten zelf. Een wassen neus dus.' 

In de loop van de geschiedenis zijn er hier en elders tal van voorwaarden geschapen die de vrijheid en de pluriformiteit van de pers moeten waarborgen. Maar uiteindelijk blijven het nog steeds de economische belangen die de doorslag geven. Zo drukt de Nederlandse uitvoering van de EMFA ons andermaal met de neus op de feiten. 


17 oktober 2026

Buitenlandse inmenging

 

Een opmerkelijk geval van belemmering van het vrije verkeer van informatie: de verstoring van de vertoning van de Israëlische film NAZA in een bioscoopzaal in Delft. Het gaat om een in Israël zeer omstreden documentaire met getuigenissen van het geweld van het leger tegen Palestijnen. Een vrouw, Sabine Taasa, die zich voorstelde als slachtoffer van het bloedbad van Hamas op 7 oktober 2023 ging in Delft vòòr het scherm staan waarop de film werd vertoond om haar verhaal over die dag te vertellen. Op de zijwand van de zaal proberen mensen uit haar entourage beelden van de terreurdaden door Hamas op een wit laken te projecteren. Er ontstaan schermutselingen met de bezoekers. Een journalist van De Telegraaf die kennelijk vooraf is ingeseind filmt het gebeuren en geeft op Facebook een vertekend verslag. 

Het blijkt te gaan om een zorgvuldig voorbereide actie van een groep die nauw verbonden is met het Israëlische leger (IDF). Ad Kan is „opgericht door officieren van de IDF en veteranen van inlichtingendiensten”. Ad Kan schrijft „anti-Israëlische organisaties te bestrijden die vaak worden gefinancierd door buitenlandse regeringen en antisemitische elementen”. Bij deze actie fungeerde een vroeger in Nederland woonachtige Israëliër als bemiddelaar. Oded Nir is nu adviseur van het Israel Defense and Security Forum (IDSF), een organisatie van ruim 35.000 reservisten, gepensioneerde militairen en medewerkers van veiligheidsdiensten. Volgens haar eigen jaarverslag over 2024 werkt het IDSF nauw samen met de Israëlische regering. Op X schrijft Nir, die Nederlands spreekt, dat hij Sabine Taasa en de andere Israëliërs in Nederland heeft begeleid bij hun actie in Delft. Nir is ook adviseur van het Israëlische Ministerie van Diaspora en de Bestrijding van Antisemitisme. „Waar hij helpt bij het afstemmen van boodschappen op een divers, wereldwijd publiek”. In het 'Dreigingsbeeld Statelijke Actoren' noemde de NCTV deze organisatie als een van de buitenlandse kanalen voor beïnvloeding van de Nederlandse publieke opinie. 

26 september 2026

Nieuw gevalletje lokale pers pesten


In juni schreef ik over het conflict tussen burgemeester René Verhulst en De Edese Vos, een lokaal medium dat de politiek in Ede op de voet volgt. Verhulst heeft al jarenlang moeite met de krant en besloot dit voorjaar om geen interviews meer te geven. Het was aanleiding voor de NVJ om een boze brief te schrijven. De burgemeester heeft uiteindelijk wel excuses aangeboden voor bepaalde denigrerende opmerkingen over De Edese Vos. Maar voor de krant is de zaak toch nog niet afgedaan omdat Verhulst op een aantal andere punten over de omgang tussen pers en politiek een onbevredigend antwoord heeft gegeven. 

Lokale bestuurders lijken niet altijd het belang van een onafhankelijke en kritische lokale pers te waarderen. Eerder schreef ik bijvoorbeeld over de Overijsselse gemeente Hof van Twente die zelf een journalist in dienst nam voor raadsvergaderingen om de lokale omroep te passeren. In Apeldoorn voelde de redactie van een wijkkrant zich gedwongen op te stappen omdat de wijkraad als uitgever verbood over plannen voor een azc te schrijven. De redactie vermoedde dat de wijkraad onder druk is gezet door de gemeente. 

Nu is de streekomroep ZO-NWS in Limburg getroffen door een nieuwsboycot die is opgelegd door B&W van Brunssum. De gemeente weigert sinds drie weken persvragen van de lokale omroep te beantwoorden. Ook krijgt de redactie geen persberichten meer toegestuurd. De journalistenvakbond NVJ noemt de maatregel ‘buitenproportioneel en volstrekt in strijd met de publieke taak’ van de gemeente. Aanleiding voor de boycot was volgens de omroep de weigering om een bericht over het vertrek van de gemeentesecretaris te schrappen. Dat was het verzoek van een gemeentewoordvoerder. De redactie legde het naast zich neer want ze vond dat het bericht volledig klopte. Ook hier kwam de pers al vaker problemen tegen. „We merken dat hoe meer we redactioneel onze neus in zaken steken, de tegenwerking alleen maar groter wordt. Geregeld worden vragen niet beantwoord. Het stopzetten van persberichten en het weigeren van persvragen omdat een redactie niet meegaat in een gewenste aanpassing van een artikel vinden wij onaanvaardbaar", zegt hoofdredacteur Twan Senden.

Deze afstraffing van B&W maakt duidelijk dat men ook hier weinig begrepen heeft van wat een onafhankelijke pers inhoudt. Je kunt dit afdoen als teken van bekrompenheid of angst voor een kijkje in de bestuurlijke keuken van gepikeerde autoriteiten die het liefst zelf alle communicatie over hun doen en laten in handen houden. Maar er schuilt wel een wezenlijk gevaar in voor de democratie. De bestuurders gedragen zich als managers van een bedrijf dat alle informatie per definitie uit concurrentieoverwegingen binnen de poort wil houden. Maar een gemeente is geen bedrijf maar een democratische instelling waarvan de leiding in alle openheid verantwoording moet afleggen aan de burgers. En daarvoor zijn er media en journalisten die onafhankelijk moeten kunnen opereren. 

Lokale bestuurders zullen dat allemaal onderschrijven, ook die in Ede en Brunssum. In algemene termen. Helaas wil dat nog wel eens anders uitpakken als er gevoelige zaken spelen. Maar juist dan is het zaak vast te houden aan openheid naar de burgers. Persvrijheid is in een democratie geen mooi-weer-principe. 

[foto: geralt CC]

16 september 2026

Waar gaat het om bij de vrijheid van meningsuiting?

 

De historicus Fara Dabhoiwala kwam onlangs in het nieuws met zijn boek What Is Free Speech. De ondertitel is De oorsprong van een gevaarlijk idee. Dabhoiwala deed tien jaar lang onderzoek naar de geschiedenis van de vrijheid van meningsuiting. Hij ontdekte dat dat begrip in het begin van de achttiende eeuw enorm populair werd door de verspreiding van de Cato Letters, kritische commentaren op de Engelse regering en de heersende corruptie die ook gretig werden gelezen door de Amerikaanse kolonisten. Hij noemt de auteurs Thomas Gordon en John Trenchard 'opportunistische broodschrijvers' omdat uiteindelijk hun opdrachtgever bepaalde wat hun mening was. Ze waren in te huren door iedereen en een van hen trad later ook in dienst van de regering. Maar de Cato Letters hebben in die tijd wel een geweldige invloed gehad op de verspreiding van het idee van de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid. In de Amerikaanse grondwet uit 1791 is de bescherming van free speech opgenomen in het eerste artikel. Waarbij wel moet worden aangetekend dat hierbij de overheid gebonden is. Particuliere organisaties, bedrijven, kerken, scholen hebben altijd de vrijheid behouden publicaties te verbieden en mensen de mond te snoeren. 

Fara Dabhoiwala's geschiedenis van 'een gevaarlijk idee' benadrukt vooral het eigen belang van degenen die opkomen voor de vrijheid van meningsuiting. In het interview in Trouw laakt hij het gebrek aan regels op het internet met alle schadelijke gevolgen van dien. Daar heeft hij wel een punt. Maar ik zou zeggen juist omdat de vrijheid van meningsuiting in oorsprong niet zozeer particuliere belangen dient maar een algemeen belang. Het blijft hoe dan ook een onmisbare voorwaarde voor een gezond politiek debat in een democratische samenleving. En die kant van het verhaal miste ik in het interview.  

Het recht op de vrijheid van meningsuiting gaat niet alleen over schreeuwers, bedriegers en kwakzalvers. Het is een wederkerig recht op basis van gelijkwaardigheid van deelnemers aan het publieke debat. Met name die gelijkwaardigheid is van begin af aan door de propagandisten van de uitingsvrijheid benadrukt, al moet er bij opgemerkt worden, zoals Dabhoiwala ook doet, dat vrouwen en gekleurde mensen aanvankelijk niet in beeld waren bij de meeste vrijheidsstrijders. 

Wederkerigheid betekent dat als ik jou het recht ontneem om je te uiten dat ik dan ook geen recht van spreken meer heb. En dat kan ten koste van ons allen gaan. Het ene denkbeeld is misschien beter dan het andere, maar alleen als alle denkbeelden in het debat betrokken worden komen we tot een maatschappelijk aanvaardbaar besluit, zoals de 19e eeuwse liberale filosoof John Stuart Mill betoogde. Dezelfde Mill die de grens voor de vrijheid legde bij de schade die anderen kan worden toegebracht. Vandaar dat er terecht wettelijke grenzen zijn gesteld aan de vrijheid van meningsuiting. Niet om iemand in woord of gedachten te disciplineren maar om schade aan anderen te voorkomen. Ik zou het erg jammer vinden als die oorspronkelijke waarde van het recht op vrijheid van meningsuiting genegeerd wordt omdat het internet nu zo sterk gedomineerd wordt door de geldwolven van Big Tech. 

31 augustus 2026

Over bewapening hebben we het niet meer


Het minderheidskabinet-Jetten worstelt met het rondkrijgen van de begroting voor volgend jaar. In de berichtgeving krijgen we een beeld van een strijd tussen VVD, die partijen aan haar rechterzijde tegemoet wil komen en CDA/D66 die PRO mee willen krijgen. Sociale zekerheidsuitgaven spelen een belangrijke rol, belastingen ook. Maar veel details krijgen we niet. Waar je weinig over hoort zijn de stijgende uitgaven voor Defensie om tegemoet te komen aan de NAVO-afspraken conform Trumps eis: 5% van het BNP moet naar de oorlog. Als er al naar verwezen wordt is het in verhullende termen, zoals de extra belasting die het CDA voorstelt als 'vrijheidsbijdrage'. Waar het echt om gaat zijn miljardeninvesteringen in de wapenindustrie die niet ter discussie staan. En die dus niet of nauwelijks in de openbaarheid komen. 

Eerder schreef de NRC dat het Nederlandse ministerie van Defensie bezig is in een ijltempo geld uit te geven, maar steeds minder informatie vrij geeft over waar al deze miljarden aan worden besteed. 'In 2021 kreeg minder dan de helft (43 procent) van alle materieelprojecten het stempel ‘vertrouwelijk’; dit jaar was dat driekwart (76 procent).' De redenen zijn zowel commercieel (bescherming van de onderhandelingspositie) als operationeel (de vijand niet informeren). Defensie probeert het zichzelf zo gemakkelijk mogelijk te maken. De grens voor uitgaven waarboven melding moet worden gemaakt aan de Kamer wordt verhoogd, aanbestedingsregels worden soepel gehanteerd. Dat leidde tot kritiek van de Algemene Rekenkamer die constateerde dat van de in totaal 4,4 miljard euro aan „fouten en onzekerheden” die de Rekenkamer vond in de door Defensie aangegane verplichtingen 3,6 miljard direct was gegund, zonder voldoende onderbouwing. De Rekenkamer is al jaren kritisch op Defensie. Dit jaar kapittelde voorzitter Pieter Duisenberg minister van Defensie Dilan Yesilgöz omdat zij volgens hem de onvolkomenheden niet serieus genoeg neemt. "Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevinding niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid", zei Duisenberg.

Het gebrek aan openbaarheid bij Defensie heeft natuurlijk alles te maken met de aard van het bedrijf. Het ligt hier allemaal veel gevoeliger dan bij andere ministeries. Dat Defensie veel informatie als vertrouwelijk bestempelt is begrijpelijk. Maar hoever mag dat gaan? PRO-Kamerlid Kati Piri wilde ter voorbereiding van een Commissievergadering weten welke projecten er bij Defensie op de rol stonden. Zij werd geconfronteerd met een lading plannen die allemaal het etiket 'vertrouwelijk' hadden gekregen. „Ik dacht: hoe ga ik in godsnaam dit debat doen?” De Kamer wordt wel geïnformeerd. Kamerleden krijgen inzage in als 'vertrouwelijk' bestempelde stukken. Maar ze mogen er niet in het openbaar over debatteren. Voor burgers blijft alles verborgen. En in de debatten over de begroting zijn Kamerleden inzake uitgaven voor de bewapening dus met handen en voeten gebonden. 

Dit raakt de democratie op een gevoelige wijze. Wat hier gebeurt is dat een enorme stijging van de staatsuitgaven feitelijk buiten het openbare debat wordt gehouden. Dat onze volksvertegenwoordigers hun mond moeten houden en dat burgers, die het uiteindelijk zullen moeten betalen, helemaal niets te horen krijgen en afgeleid worden met een onsje meer of minder belasting of eigen risico bij de zorgverzekering.

Foto: UX Gun on Unsplash . 

19 augustus 2026

Nederland voldoet niet aan wet inzake bedrijfsinformatie


Dat de Nederlandse overheid moeilijk doet om burgers inzage te verschaffen in informatie die op de ambtenarenburelen rondgaat wisten we. De weg naar een transparant bestuur is bezaaid met hindernissen, openlijke tegenwerking en vertragingstactieken. Maar ook inzake bedrijfsinformatie maakt de Nederlandse staat geen haast om de -zeer beperkte- wettelijke verplichtingen op te volgen. Het ‘Ultimate Beneficial Owners’-register, ook wel UBO-register, is bedoeld om te laten zien wie de uiteindelijke belanghebbenden van een bedrijf zijn. Die informatie is belangrijk om fraude, corruptie en belastingontduiking op te sporen. Volgens Europese wetgeving zou het Nederlandse UBO-register uiterlijk 10 juli 2026 openbaar gemaakt moeten worden. Dat is niet gebeurd. Dat betekent dat journalisten, onderzoekers en misdaadbestrijders informatie onthouden wordt. In een gezamenlijk statement hebben de NVJ en de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ), samen met andere belanghebbenden de Nederlandse overheid opgeroepen om maatregelen te nemen. Al was het maar om boetes van de Europese Commissie te voorkomen.

Volgens de Open State Foundation is de transparantie over het eigenaarschap van bedrijven niet alleen van een middel om corruptie uit te roeien. Het draagt ook bij aan het bestrijden van belastingontduiking, het verbeteren van de integriteit van overheidsaanbestedingen en het bepalen van de aansprakelijkheid bij overtreding van de wetgeving inzake arbeidsomstandigheden en milieubescherming. Het tv-programma Pointer geeft een voorbeeld van wat we missen zo lang dat register niet openbaar wordt gemaakt. In zijn onderzoek naar de 'zorgcowboys' die misbruik maken van zorggelden bleek dat zij gebruik maken van bedrijfsconstructies die het eigenaarschap opzettelijk verbergen. De makers van Pointer waren erg veel geld kwijt om daar alsnog achter te komen. De kans dat zorgfraudeurs buiten beeld blijven is groot. 

De traagheid van de Nederlandse overheid om maatregelen te nemen is dus in het voordeel van de criminelen en kost de Nederlandse schatkist klauwen met geld. Maar ook elders in Europa is nog wel winst te behalen met grotere transparantie.