'Wie misstanden aankaart verdient bescherming, geen rechtszaak'. Met deze slogan heeft Free Press United onlangs bij de Tweede Kamer een petitie aangeboden met het verzoek om de bescherming van publieke waakhonden tegen juridische intimidatie te verbeteren. De Kamer heeft positief gereageerd. Een meerderheid stemde voor een wetsvoorstel dat er niet alleen voor zorgt dat doelwitten van zogenaamde SLAPP-rechtszaken eindelijk gecompenseerd kunnen worden, maar ook dat het starten van zo'n zaak moeilijker wordt. SLAPPs worden vaak ingesteld door rijke en machtige actoren en zijn ongegronde rechtszaken tegen journalisten, mensenrechtenverdedigers en maatschappelijke organisaties, die als voornaamste doel hebben om hen te intimideren, onder druk te zetten en tot zelfcensuur te dwingen.
De bescherming van journalisten tegen dit soort belemmering van het vrije verkeer van informatie is hoogst urgent. Uit een onderzoek van de Vereniging voor Onderzoeksjournalisten blijkt dat bijna de helft van de onderzoeksjournalisten de afgelopen twee jaar te maken heeft gehad met juridische dreiging of een juridische procedure rond het eigen werk. Dat kost journalisten tijd, ook ervaren zij stress en soms worden publicaties aangepast of gaat de hele publicatie zelfs niet door. Aan de peiling van de VVOJ deden 147 onderzoeksjournalisten mee uit Nederland en Vlaanderen. In het onderzoek gaven 46 respondenten aan te zijn bedreigd met juridische stappen. Nog eens 24 respondenten gaven aan ook daadwerkelijk betrokken te zijn geweest bij een of meer juridische procedures. Een journalist: “Door een juridische procedure waren we veel tijd kwijt met de opbouw van een gigantisch dossier met onderbouwing. Gelukkig werden we in het gelijk gesteld, maar wat aan mankracht dat heeft gekost, dat wil je niet weten.” Een ander schrijft: “Het is langzaamaan onderdeel aan het worden van het journalistieke proces om ook de advocaat van je onderwerp te woord te moeten staan.”
SLAPPs passen in een trend waarbij steeds meer conflicten worden uitgevochten via de rechter. In dit geval gaat het niet zelden om de reputatie van een bedrijf of een persoon. Niet iedereen zal er een rechtszaak over beginnen. Het zijn met name kapitaalkrachtige partijen die in staat zijn advocaten te betalen voor ingewikkelde en langdurige processen. En die het risico kunnen nemen dat ze uiteindelijk ook proceskosten moeten betalen. Sociale ongelijkheid is hier dus ook in het geding. En dat is extra problematisch omdat veel publicaties die met inzet van dure zuidas-juristen worden bestreden juist ook gaan over maatschappelijk onrecht dat het minder rijke en machtige deel van de samenleving treft.
De bescherming van journalisten tegen dit soort praktijken is verder van het grootste belang om misstanden te kunnen bestrijden van bedrijven die maatschappelijk urgente doelen zoals de beheersing van de klimaatverandering vertragen, tegenwerken dan wel onmogelijk maken. Ook de overheid speelde daarbij vaak een kwalijke rol door weg te kijken, eindeloos te treuzelen met maatregelen en bedrijven geen strobreed in de weg te leggen en zelfs te faciliteren, zoals in het geval van de subsidies voor fossiele bedrijven die verzaken bij de aanpak van de CO2 uitstoot. Onthullingen van journalisten zijn onmisbaar om in dergelijke gevallen de politiek te kunnen aansporen actie te ondernemen. Het belemmeren van de taak van onderzoeksjournalisten is de dood in de pot voor de democratie.
