Juridische intimidatie beknot

 'Wie misstanden aankaart verdient bescherming, geen rechtszaak'. Met deze slogan heeft Free Press United onlangs bij de Tweede Kamer een petitie aangeboden met het verzoek om de bescherming van publieke waakhonden tegen juridische intimidatie te verbeteren. De Kamer heeft positief gereageerd. Een meerderheid stemde voor een wetsvoorstel dat er niet alleen voor zorgt dat doelwitten van zogenaamde SLAPP-rechtszaken eindelijk gecompenseerd kunnen worden, maar ook dat het starten van zo'n zaak moeilijker wordt. SLAPPs worden vaak ingesteld door rijke en machtige actoren en zijn ongegronde rechtszaken tegen journalisten, mensenrechtenverdedigers en maatschappelijke organisaties, die als voornaamste doel hebben om hen te intimideren, onder druk te zetten en tot zelfcensuur te dwingen.

De bescherming van journalisten tegen dit soort belemmering van het vrije verkeer van informatie is hoogst urgent. Uit een onderzoek van de Vereniging voor Onderzoeksjournalisten blijkt dat bijna de helft van de onderzoeksjournalisten de afgelopen twee jaar te maken heeft gehad met juridische dreiging of een juridische procedure rond het eigen werk. Dat kost journalisten tijd, ook ervaren zij stress en soms worden publicaties aangepast of gaat de hele publicatie zelfs niet door. Aan de peiling van de VVOJ deden 147 onderzoeksjournalisten mee uit Nederland en Vlaanderen. In het onderzoek gaven 46 respondenten aan te zijn bedreigd met juridische stappen. Nog eens 24 respondenten gaven aan ook daadwerkelijk betrokken te zijn geweest bij een of meer juridische procedures. Een journalist: “Door een juridische procedure waren we veel tijd kwijt met de opbouw van een gigantisch dossier met onderbouwing. Gelukkig werden we in het gelijk gesteld, maar wat aan mankracht dat heeft gekost, dat wil je niet weten.” Een ander schrijft: “Het is langzaamaan onderdeel aan het worden van het journalistieke proces om ook de advocaat van je onderwerp te woord te moeten staan.” 

SLAPPs passen in een trend waarbij steeds meer conflicten worden uitgevochten via de rechter. In dit geval gaat het niet zelden om de reputatie van een bedrijf of een persoon. Niet iedereen zal er een rechtszaak over beginnen. Het zijn met name kapitaalkrachtige partijen die in staat zijn advocaten te betalen voor ingewikkelde en langdurige processen. En die het risico kunnen nemen dat ze uiteindelijk ook proceskosten moeten betalen. Sociale ongelijkheid is hier dus ook in het geding. En dat is extra problematisch omdat veel publicaties die met inzet van dure zuidas-juristen worden bestreden juist ook gaan over maatschappelijk onrecht dat het minder rijke en machtige deel van de samenleving treft. 

De bescherming van journalisten tegen dit soort praktijken is verder van het grootste belang om misstanden te kunnen bestrijden van bedrijven die maatschappelijk urgente doelen zoals de beheersing van de klimaatverandering vertragen, tegenwerken dan wel onmogelijk maken. Ook de overheid speelde daarbij vaak een kwalijke rol door weg te kijken, eindeloos te treuzelen met maatregelen en bedrijven geen strobreed in de weg te leggen en zelfs te faciliteren, zoals in het geval van de subsidies voor fossiele bedrijven die verzaken bij de aanpak van de CO2 uitstoot. Onthullingen van journalisten zijn onmisbaar om in dergelijke gevallen de politiek te kunnen aansporen actie te ondernemen. Het belemmeren van de taak van onderzoeksjournalisten is de dood in de pot voor de democratie. 

Het leger en de vrijheid van meningsuiting

Ruim vijftig jaar geleden zat ik als dienstplichtig militair in de Generaal Spoor kazerne in Ermelo. Nergens was in die tijd de vrijheid van meningsuiting zo beperkt als in het leger. Demonstreren, pamfletten verspreiden, commentaar leveren in een VVDM-afdelingsblad: het leidde op tal van kazernes tot zware gevangenisstraffen. Eind 1971, vlak voordat ik in dienst moest, waren Wim Schul en Hans Dona, soldaten op de Generaal Spoor kazerne, tot vier en drie maanden gevangenisstraf in Nieuwersluis veroordeeld wegens opruiing en belediging van hun meerderen. Het afdelingsblad Alarm werd verboden. Toen ik in de zomer van 1972 een paar maanden in Ermelo zat werd ik actief in de VVDM-afdeling daar en ik zal ongetwijfeld ook in het blad geschreven hebben. Ik heb nooit in Nieuwersluis gezeten, maar ik werd als activist na de zomer wel overgeplaatst naar Utrecht. Dat was toen de gebruikelijke maatregel tegen opstandige soldaten.

Ben Dankbaar schreef onder de titel 'Een kind van mijn tijd' zijn memoires over de soldatenstrijd in de jaren zeventig. Dankbaar was een belangrijke figuur in de radicale Bond voor Dienstplichtigen (ook wel witte BVD genoemd), waar ik ook lid van was. Alle dienstplichtige BVD-leden waren actief in de VVDM. De herinneringen van Dankbaar brachten me weer terug in de tijd van enorme repressie van de vrijheid van meningsuiting. Naast allerlei praktische eisen zoals verhoging van de wedde, afschaffing van het verplichte parate weekend, afschaffing van de groetplicht en een vrije haardracht was de vrijheid van meningsuiting een belangrijk actiepunt in de soldatenbeweging. Die beweging stond niet los van de bredere opstand van jongeren in die tijd op school, op de universiteit en in het gezin tegen alle vormen van autoritair gezag en voor vrijheid, onafhankelijkheid en eigen keuzes in kleding, haardracht, seksualiteit, politiek, alles eigenlijk. Vrijheid van meningsuiting was een centraal thema in de opstand. De confrontatie van die opstandigheid met de vanouds principiële autoritaire verhoudingen in het leger moest wel tot botsingen leiden. Voor politici een uitdaging om zonder de legerleiding voor het hoofd te stoten toch enigszins gehoor te geven aan de aandrang om veranderingen door te voeren die elders in de maatschappij langzamerhand vanzelfsprekend werden. 

Dankbaar, die een uitgebreid archief tot zijn beschikking had, besteedt veel aandacht aan strategische politieke discussies van de Bond voor Dienstplichtigen. Dat waren voor een belangrijk deel discussies zoals die ook in de studentenbeweging gevoerd werden tussen radicale scherpslijpers en meer pragmatische actievoerders. Wat me daar nu bij opvalt is de onderwaardering van de toch niet geringe resultaten die de soldatenbeweging heeft behaald: vrije haardracht, afschaffing van de groetplicht, compensatie voor weekenddiensten, erkenning van de vakbond en regelmatig overleg met de minister. En misschien moet ik dat breder trekken: zagen wij in onze ijver om de maatschappij te veranderen wel hoeveel er in die jaren veranderde?  'Alles moest anders' is de titel van een boek dat Arnold Koper en anderen schreven over de jaren zeventig. Ondertitel: 'het onvervulde verlangen van een linkse generatie'. Onvervuld? Een 'verlangen' was het zeker, een blijvend verlangen dat in elk geval toen moeilijk te bevredigen was. Ondanks alle winst aan vrijheid en recht op eigen keuzes die overal geboekt werd: ouders die meegingen, het onderwijs dat drastisch gedemocratiseerd werd, de ruimte die jongeren kregen om zich te uiten in kleding, muziek, haardracht etc., de vrouwenemancipatie, de uitbreiding van rechten van werknemers, de revolutie in de psychiatrie. De autoritaire maatschappij van de eerste helft van de twintigste eeuw was in twee decennia afgebroken. Het leek misschien niet op de revolutie die Marx had voorspeld. Maar het waren enorme maatschappelijke veranderingen waar je nu alleen maar met heimwee op terug kunt kijken. 

[foto: Filip Andrejevic, Unsplash CC] 

De burgemeester en de lokale pers

 

Het vertrouwen in de democratie begint dicht bij huis. De ervaring van zeggenschap over de eigen omgeving kan een belangrijke stimulans zijn voor politieke participatie. Omgekeerd is het -al dan niet aangeblazen gevoel- dat je er niets over te zeggen hebt funest voor een gezonde democratie. Autoritaire bestuurders die dat onvoldoende beseffen bevorderen afzijdigheid en cynische tegendraadsheid. Op het lokale bestuur rust daarom een grote verantwoordelijkheid om ons huidige politieke systeem, met al zijn tekorten (maar beter is er niet), in stand te houden. Misschien wel een grotere verantwoordelijkheid dan de Haagse politici.

Lokale democratie bloeit bij een vrije lokale pers. Maar dat wil nog wel eens problemen geven. Niet alleen is in grote delen van het land de plaatselijke en regionale pers verdwenen of gedecimeerd. Waar lokale media nog wel actief zijn moeten ze nogal eens opboksen tegen lokale bestuurders die niet van kritiek gediend zijn. Sommige gemeente willen de rol de onafhankelijke media overnemen. Soms wordt er zware druk uitgeoefend op de plaatselijke pers om het beleid van de gemeente te volgen. 

Een apart geval is de Gemeente Ede. Daar ligt de burgemeester, René Verhulst (CDA), al jaren in conflict met de lokale krant De Edese Vos. Het conflict is zo hoog opgelopen dat de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) zich met een brief van voorzitter Thomas Bruning heeft gewend tot de Gemeenteraad. Aanleiding is de weigering van de burgemeester om De Edese Vos interviews te geven. "Het categorisch weigeren van interviews door de burgemeester en de wijze waarop deze spreekt over de redactie van het lokale medium De Edese Vos draagt niet bij aan een klimaat waarin de lokale journalistiek goed haar werk kan doen. De opstelling van de burgemeester betreft geen incident, maar hindert nu al meerdere
jaren het werk van de redactie van De Edese Vos."  

De krant geeft zelf een overzicht van incidenten waaronder een dreigbrief van een advocatenkantoor in 2023 waarmee de gemeente volgens de NVJ 'volstrekt uit de bocht' gevlogen is. Het advocatenkantoor had het versturen van de brief overigens ontraden. De aanleiding voor de recente NVJ-brief is een incident tijdens een openbare bijeenkomst over bestuurlijke integriteit en grondrechten in november 2025, waarbij burgemeester Verhulst een journalist van De Edese Vos delegitimeerde en het medium 'smurrie' noemde. Daarna belandde deze kwestie bij de advocaat van de NVJ, waarop Bruning zijn brief naar de raad stuurde. 

Boekenverbod

Het komt niet vaak voor dat de Nederlandse rechter gevraagd wordt een boek te verbieden. Afgelopen maand waren er twee zaken waarin geprobeerd werd de verspreiding van een publicatie tegen te houden. 

De Rutgersstichting slaagde daarin. In hoger beroep heeft het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden een eerder vonnis bevestigd waarin de Stichting Civitas Christiana wordt verboden het Zwartboek Lentekriebels verder te verspreiden. In het Zwartboek Lentekriebels brengt Civitas Rutgers in verband met pedofilie en schrijft zij dat Rutgers kinderen aanzet tot seksuele handelingen (‘seksualiseert’). Dat zou blijken uit het lesmateriaal dat de Rutgersstichting heeft verspreid onder basisscholen om in de Week van de Lentekriebels 'relationele en seksuele' voorlichting te geven. De rechtbank: 'Het gaat hier om een botsing tussen het recht op vrijheid van meningsuiting van Civitas tegenover het recht op eerbiediging van de eer en goede naam van Rutgers. De vrijheid van meningsuiting kent grenzen. Het hof heeft een afweging gemaakt tussen het belang van Civitas om vanuit haar christelijke visie haar mening vrij te kunnen uiten en het belang van Rutgers om beschermd te worden tegen ongefundeerde beschuldigingen.' Ook in het hoger beroep oordeelde de rechter dat de beschuldigingen aan het adres van Rutgers over pedofilie, kinderpornografie en het aanzetten van jonge kinderen tot het verrichten van seksuele handelingen ongefundeerd zijn. Het hof verbiedt Civitas ook dergelijke beschuldigingen langs andere weg te verspreiden (waar de stichting blijkens haar website nog geen gehoor aan heeft gegeven). 

Uit het vonnis lees ik dat het hof niet zozeer de mening van Civitas Christiana veroordeelt ten aanzien van de seksuele voorlichting zoals die door de Rutgersstichting wordt ingevuld, maar wel de wijze waarop dat gebeurt met niet onderbouwde, als feiten gepresenteerde stellingen over de kwaadaardige bedoelingen van Rutgers. Daar is dan ook een oproep aan gekoppeld aan de ouders om hiertegen in actie te komen. Geheel in de lijn met het doel van deze ultraconservatieve beweging die zegt te vechten 'voor de overwinning van de christelijke tradities, het gezin en de vrijheid van Nederland. Tegen het oprukkende multiculturalisme, de genderideologie en de cultuur van de dood.' Kennelijk wordt daarbij geen middel geschuwd. Het is goed dat de Rutgersstichting de rechter heeft gevraagd daar paal en perk aan te stellen. 

De staat als fort

 

Bij de Belastingdienst is vorig jaar een datakluis aan het licht gekomen met 64 miljoen documenten, waarvan ongeveer 24 miljoen bestanden ook daadwerkelijk inhoudelijk relevant zijn. Daar zitten documenten bij over het toeslagenschandaal die dus niet konden worden betrokken bij het onderzoek van de parlementaire enquêtecommissie. Het bestaan van de datakluis is pas onlangs gemeld aan de Tweede Kamer. Er zou ook belangrijke informatie in zitten over de gaswinning in Groningen. In het eindrapport Groningers boven gas (2023) stelde de gas-enquêtecommissie dat de beroerde informatievoorziening de democratische controle ‘ernstig’ ondermijnt. Volgens ambtenaren is het duidelijk dat de informatiehuishouding van de Belastingdienst al vijftien tot twintig jaar niet op orde is.

Al in oktober vorig jaar zijn de toenmalige staatssecretarissen Heijnen en Palmen geïnformeerd dat er in de datakluis informatie zat, die aan de parlementaire enquêtecommissie fraudebeleid en dienstverlening geleverd had moeten worden. Maar pas op 15 april werd de Kamer hierover geïnformeerd door de nieuwe staatssecretaris Eelco Eerenberg (Belastingen en Toeslagen) en zijn collega Palmen. Dat kwam door tegenwind uit het ambtelijk apparaat waar bezwaar werd gemaakt tegen de Kamerbrief van Eerenberg en Palmen, de verantwoordelijke bewindslieden in het nieuwe minderheidskabinet. Zo schreven ambtenaren in een concept dat de kluis ‘geen geheim’ was, omdat de Kamer hierover in april 2019 al zou zijn geïnformeerd.

Het is een herhaling van zetten die we al eerder leerden kennen van de Belastingdienst toen het beroemde Memo van (toen nog juridisch ambtenaar) Palmen over de toeslagenaffaire van tafel verdween. De overheid verschanst zich achter een hoge muur van moeilijk doen, uitstel, weigerachtigheid en openlijk tegenstreven om te voorkomen dat we te zien krijgen wat ze daar in Den Haag uitspoken. 

Coronapandemie

Vandaag zijn de verhoren begonnen  van de enquêtecommissie over de coronapandemie. Journalisten die zich met deze kwestie hebben bezig gehouden klagen steen en been. De afhandeling van informatieverzoeken werd keer op keer gefrustreerd. Aan voorlichters en perswoordvoerders heb je als het er op aan komt helemaal niets. Het het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport overtrad gewoon de Wet Openbaarheid van Bestuur. Milena Holdert, onderzoeksjournalist bij Nieuwsuur: “We dienden aan de start van de coronapandemie verschillende Wob-verzoeken in bij VWS. Maar het departement schoof de Wob tijdens corona terzijde, en startte de beruchte ‘alternatieve werkwijze’. Die hield in dat het ministerie zelf ging bepalen welke stukken ze per thema openbaar maakte, in plaats van individuele, gerichte informatieverzoeken af te handelen. De rechter heeft uiteindelijk gezegd dat het niet klopte, maar het ministerie procedeerde door, en betoogt nog steeds dat ze de wet naleeft, quod non.” 

Uitvoeringsproblemen mogen geen excuus zijn om de wet te overtreden en de belastingbetaler op te zadelen met enorme bedragen aan dwangsommen wegens het niet tijdig leveren van informatie. De tegenstribbelende overheid, zegt Holdert, "leidt af, vertraagt, en is ook niet democratisch. Wij geven de politiek het mandaat om namens ons te beslissen, maar wij moeten ook kunnen meekijken bij die beslissingen en afwegingen, tenzij er sprake is van staatsgeheimen of juridisch onderbouwde afwegingen om af te wijken. Maar anders is die informatie gewoon van ons allemaal.”

Al die mooie formules over 'transparantie' en een 'open overheid' krijgen een cynisch bijsmaakje. De werkelijkheid is nog steeds tegengesteld aan het ideaal, de overheid verzet zich met alle macht tegen pottenkijkers. De kluis is daarvan het symbool. Of het fort.

Foto: Arun Greetha Viswanatan [Unsplash] 

De journalist als Kop van Jut

 

Onder het toeziend oog van Lidewij de Vos (Forum voor Democratie), Gidi Markuszower (voorheen PVV) en Mona Keijzer (voorheen BBB) probeerden de afgelopen weken extreemrechtse relschoppers de inrichting van een noodopvang voor asielzoekers in Loosdrecht tegen te houden. De politie had de handen vol aan het beteugelen van de rellen. Onder de aangehouden betogers was een 28-jarige man die geweld pleegde tegen journalisten. In Utrecht is een cameraman van Left Laser geslagen tijdens een anti-azc-demonstratie op Jaarbeursplein. De politie greep niet in. De man gaat aangifte doen.

Er is veel ophef over de steun van extreemrechtse Kamerleden voor de relschoppers. En ook over de verantwoordelijkheid van de regering voor het laten voortduren van de crisis in de opvang van asielzoekers. Zowel extreemrechts als een nalatige regering geven voeding aan anti-AZC protesten die maximaal worden uitgebuit door neofascisten. En die net als ander extreemrechts geweld gevaar opleveren voor een vrije pers. 

Voor het derde achtereenvolgende jaar is het aantal meldingen van bedreiging of geweld tegen journalisten toegenomen: van 249 in 2024 naar 262 in 2025, meldde de NVJ begin dit jaar. In 2025 ging het om 106 bedreigingen, 67 gevallen van intimidatie en 55 keer was er sprake van fysiek geweld. De meeste incidenten vonden op straat plaats als een journalist of fotograaf ergens aan het werk is. In 86 gevallen werden zij mondeling bedreigd of belaagd. In 2024 ging het nog om 68 gevallen van mondelinge bedreiging. Nederland eindigde in de Persvrijheidsmonitor weliswaar heel hoog. Maar 'daarachter gaat "een zorgwekkend beeld" schuil' en dat heeft alles te maken met de afgenomen veiligheid van journalisten. En journalisten die zich minder veilig voelen zullen voorzichtiger zijn om volledige openheid van zaken te geven. Uiteindelijk gaat dat ten koste van de mate waarin de burgers worden geïnformeerd.

Buigen voor de macht

Meta heeft opnieuw een groot aantal Instagramaccounts van queerclubs, nachtclubs en lhbti-vriendelijke organisaties zonder waarschuwing verwijderd. Daaronder ook accounts die al eerder een keer waren verwijderd, maar na bezwaar weer hersteld waren. Er zijn accounts die meerder malen zijn verwijderd. Het patroon is telkens hetzelfde: accounts verdwijnen plotseling, beheerders krijgen geen concrete reden en pogingen om bezwaar te maken lopen vast. Volgens Martha Dimitratou, directeur van Repro Uncensored, speelt de manier waarop moderatiesystemen werken een sleutelrol. „We zien dat conservatieve groepen gecoördineerd accounts massaal rapporteren”, zegt ze. „Als zo’n melding vaak genoeg voorkomt, grijpt het systeem in.” Dat systeem is grotendeels geautomatiseerd. Kunstmatige intelligentie analyseert patronen en koppelt accounts aan elkaar. „Als één account wordt verwijderd, kan dat een domino-effect veroorzaken”, zegt Dimitratou. 

Maar het gaat hier natuurlijk niet om moderatiesystemen of kunstmatige intelligentie. Zuckerberg heeft zich vorig jaar al verkocht aan Trump. En hij was niet de enige. Met als gevolg dat de Amerikaanse mediawereld voor een groot deel onderworpen is aan censuur en desinformatie. Ook de wetenschap wordt getroffen door het verbod op verspreiding van informatie die raakt aan diversiteit, gelijkheid en inclusie. Uit bibliotheken en scholen zijn inmiddels stapels boeken verdwenen over slavernij, gender, woke en alles wat de president niet blieft. 

Dat grote techbedrijven buigen voor de macht heeft alles te maken met hun ambities voorop te blijven lopen inzake technologische innovaties. En daarbij gaat het meer om geld dan om free speech en een goed geïnformeerde samenleving. Zuckerberg weet dat de president hem kan helpen, maar hem ook kan hinderen en dus kiest hij voor steun aan Trumps campagne, zet hij na zijn aantreden meteen een streep door de fact checking dienst op zijn platforms en blokkeert hij sindsdien alle Trump-onwelgevallige communicatie. 

Het laat eens te meer zien dat een vrij communicatieverkeer bij private bedrijven niet in goede handen is zonder objectieve regelgeving die de vrijheid van meningsuiting in bescherming neemt. De afgelopen decennia is zowel het openbare als het private communicatieverkeer overgenomen door bedrijven die hun eigen voorwaarden stellen en zich niet of moeilijk laten reguleren met een beroep op hun exclusieve zeggenschap als vrije ondernemers. Het argument dat je als 'consument' vrij bent hun product af te nemen, maar als je dat doet dat je je dan aan hun regels moet houden valt niet meer serieus te nemen. Sociale media, zoekmachines, internetplatforms en kunstmatige intelligentie zijn onmisbaar geworden in het maatschappelijk verkeer. Ze moeten daarom uit handen worden gehouden van de macht, of dat nu politieke macht is of de macht van geld die daar meestal nauw mee verbonden is. Vrije communicatie lijkt helaas een steeds zwaardere opgave te worden. 

 

Ook het nieuwe kabinet knaagt aan de demonstratievrijheid

 

Het nieuwe minderheidskabinet van D66, VVD en CDA heeft een wet ingediend die het mogelijk maakt burgers zonder verdenking in de gaten te houden. De politie moet demonstranten en relschoppers beter in het vizier kunnen houden, vindt het kabinet. Verantwoordelijk voor de verruiming van de mogelijkheden voor de politie is minister van Justitie en Veiligheid, David van Weel, de VVD-bewindsman die in de vorige regering in dezelfde functie ook al aanzette tot een inperking van de demonstratievrijheid.

'Dit is echt vergaand',  zegt lector Willem Bantema, die al jaren onderzoek doet naar bestuurlijke handhaving en digitalisering. 'Gaan ze straks bijvoorbeeld bij iedereen van Extinction Rebellion rondkijken wat diegene zoal aan het doen is?' De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) toonde zich eerder al uiterst kritisch over de plannen voor verruiming. Zij vinden dat de wetgever onvoldoende duidelijk maakt waar de grens ligt voor de politie. 

VN-speciaal rapporteur voor milieubeschermers Michel Forst maakt zich ook zorgen. “Het demonstratierecht is stevig verankerd in het internationaal recht. Maar na een rondreis langs een twintigtal Europese landen concludeer ik dat deze vrijheid in de praktijk bedreigd wordt – juist ook in democratische, progressieve landen, waaronder Nederland.” Hij heeft ook kritiek op de media die het publiek niet goed inlichten over de redenen waarom mensen de straat op gaan. Daardoor worden vreedzame demonstranten in toenemende mate over één kam geschoren met relschoppers, zegt Forst, en neergezet als gevaarlijke criminelen. “Dat zorgt voor een ontmoedigend effect: mensen durven de straat niet op te gaan, omdat zij bang zijn te worden gearresteerd of gemonitord.”

En precies daar zit het punt waarop de democratie wordt ondermijnd. Want, zegt politiek filosoof Mathijs van de Sande van de Radboud Universiteit 'mensen die hun stem onvoldoende vertolkt zien moeten in staat gesteld worden een publieke interventie te doen.' Het 'chilling effect' van de aangekondigde maatregel moet niet onderschat worden. Dat slechts 3% van de demonstraties uitloopt op rellen zou voor de politie aanleiding moeten zijn zich daarop te richten en niet op alle voor het overgrote deel vreedzame demonstranten zoals Van Weel nu mogelijk wil maken. Met zijn voorstel krijgt een eenzijdige en ongenuanceerde publieke opinie over hinderlijke acties van bijvoorbeeld Extinction Rebellion de overhand boven de bescherming van democratische rechten. De VVD wordt zo steeds meer 'de partij voor vrijheid noch democratie'.

De strijd om het verkiezingsaffiche

 De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema keert zich tegen de vernieling van verkiezingsposters. „Het is niet alleen vandalisme , het is ook ondemocratisch”, stelt ze maandag. „Wat je idealen of motieven ook zijn, ondermijn vrije verkiezingen niet. Poten af van de verkiezingsposters!” Vooral de posters van Forum voor Democratie moeten het ontgelden met hakenkruizen en Hitlersnorretjes op de foto van Lidewij de Vos. 

Ook posters van D66 in Sittard en van Leefbaar Rotterdam zijn beklad met swastika's en verwijzingen naar het fascisme. Een 'rondje langs de velden' levert verder meldingen op uit de Betuwe, De Bilt, Hendrik-Ido-Ambacht, Berlicum, Oisterwijk, Leiderdorp, Ronde Venen, Woerden en Hoogmade. Ook CDA, SGP, CU, VVD en GroenLinks-PvdA hebben te lijden onder de vernielingen. En overal worden ze betreurd door burgemeesters die eenzelfde boodschap hebben als Halsema. Burgemeester Haverkamp van De Bilt: 'Dit veroordeel ik ten zeerste; dit hoort niet thuis in onze democratie. Ik roep u daarom op elkaar in elkaars waarde te laten en u goed te laten informeren door deze uitingen.'

De burgemeesters hebben gelijk. In de verkiezingsstrijd moeten alle stemmen gehoord kunnen worden. Het dwarsbomen van de uitingen van een concurrent is uit den boze. Vrije verkiezingen in een democratisch land vereisen tolerantie ten opzichte van alle deelnemers. Burgemeesters staan in Nederland boven de partijen en het is duidelijk dat zij zich in die functie zorgen maken over dit soort acties, die velen met hen ook zullen zien als een betreurenswaardige uiting van de toenemende politieke polarisatie en de vijandigheid tegen alle politiek. 

Maar de posterstrijd is niet van vandaag of gisteren. Wie wat langer meegaat zal zich de borden met verscheurde affiches nog wel herinneren. Het 'overplakken' van affiches op de borden die vroeger in veel gemeenten in verkiezingstijd werden geplaatst was een vast onderdeel van de campagne. Iedereen wist dat het niet netjes was, maar het gebeurde toch wel. Het gevecht om de aandacht hoorde er bij. En waar gevochten wordt is overtreding van de regels altijd dichtbij. 

Het past niet, dat is duidelijk. Toch aarzel ik om Halsema c.s. volledig gelijk te geven. De strijd om de posters is ook onderdeel van de strijd over waarden die in verkiezingen een rol spelen. Het Hitlersnorretje is ook een statement dat gezien mag worden, zou je kunnen zeggen, net als de leuzen op de affiches. En dit statement komt in elk geval voort uit een democratische gezindheid die sympathie oproept, ondanks dat er regels overtreden worden. 

 

Linkse journalist niet toegelaten tot Tweede Kamer

Left Laser is een videokanaal van Bob Scholte. Hij is radicaal links en pleegt rechtse politici op straat hinderlijk lastige vragen te stellen. Zo wekte Scholte in juli 2023 de woede op van VVD-voorlichter Berghuis toen hij Sophie Hermans vragen stelde over het aangekondigde vertrek van demissionair premier Mark Rutte. Berghuis trok de microfoon van Scholte uit zijn handen en gooide hem weg. Hij bood later zijn excuses aan. NVJ-voorzitter Bruning verdedigde Scholte. „Nee is een antwoord. Een microfoon afnemen en wegwerpen is dat niet. Van een machtspartij die vrijheid, met name persvrijheid hoog heeft zitten, verwacht je een bewustzijn over het belang van de journalistieke rol binnen een democratie.” Bruning benadrukt dat de journalistiek in Nederland onder grote druk staat, wat ook in politiek Den Haag voor „grimmige werkomstandigheden” zorgt.'

Meer dan twee jaar later wordt Scholte nog steeds niet als journalist toegelaten in het gebouw van de Tweede Kamer. De stafdienst erkent Left Laser niet als pers, ondanks dat het aan alle gestelde voorwaarden voldoet. Scholte is al jaren NVJ-lid en heeft een door die organisatie verstrekte politieperskaart, waarvoor hij heeft moeten aantonen dat hij zijn geld verdient met onafhankelijk journalistiek werk. Op congressen van politieke partijen – ook bij de VVD – is Scholte met zijn perskaart welkom. Thomas Bruning van de NVJ beklaagt zich er over dat de stafdienst van de Tweede Kamer in zijn accreditatiebeleid wel verwijst naar de NVJ definities van journalist en massamedium, maar dat ze die in dit geval niet toepassen. 

Het toeslagenschandaal in de doofpot

Het toeslagenschandaal wordt steeds schandaliger. Onlangs heeft Trouw onthuld dat ambtenaren van de Dienst Toeslagen weigerden toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, informatie waar zij volgens de wet recht op hebben. In het door Trouw op grond van de WOO achterhaalde memo staat dat de Dienst géén documenten verschaft die onderbouwen waarom ouders het stempel ‘Opzet / Grove Schuld’ kregen. De reden hiervoor is ‘een interne werkafspraak’. De Dienst neemt voor lief dat deze werkafspraak in strijd is met de wet. De afspraak is aan het begin van de toeslagenaffaire gemaakt en was vorig jaar september nog steeds van kracht met als gevolg dat de hersteloperatie nog steeds niet goed uitgevoerd kon worden. Want 'zonder volledige informatie kan een advocaat gedupeerde ouders niet goed bijstaan. Bovendien kan een rechter dan niet goed beoordelen in hoeverre de overheid ouders onrechtmatig heeft behandeld,' zegt advocaat Khadija Bozia. 

Het is niet het eerste geval van geheimhouding in de Toeslagenaffaire. Het meest bekend is het memo van toenmalig ambtenaar, nu staatssecretaris Sandra Palmen uit 2017. Zij schreef toen al dat dat de Belastingdienst "laakbaar" had gehandeld bij de stopzetting van kinderopvangtoeslag en dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de dienst. Er werd niets mee gedaan. Pas kort voor de verhoren van de parlementaire ondervragingscommissie, in oktober 2020, werd het memo openbaar, na vragen van het Kamerlid Pieter Omtzigt. Nu moet Palmen zich in haar nieuwe functie verantwoorden over het recent opgedoken memo. Volgens haar gaat het om ‘een discussiestuk’ dat nooit ter besluitvorming aan haar is voorgelegd. Er zou een verbeterde versie zijn van de werkwijze, maar die werd kennelijk ook vorig najaar nog altijd niet goed toegepast. 

De wanorde bij de Belastingdienst is compleet. Overigens niet alleen ten koste van de toeslagenouders. Het kan ook ten koste van de schatkist. Vorig jaar kwam uit de doofpot van het ministerie van Financiën het bericht dat mogelijk duizenden mensen ten onrechte als gedupeerde in het Toeslagenschandaal zijn aangemerkt en financieel gecompenseerd. Een intern rapport hierover is door het ministerie maandenlang geheim gehouden. Het zou om „heel veel ouders” gaan wier aanvraag met de juiste informatie waarschijnlijk anders was beoordeeld. Het ministerie had wel degelijk bewijs kunnen leveren over verstuurde rappelbrieven, die betrokkenen naar eigen zeggen niet zouden hebben ontvangen. Ze hoeven het ten onrechte verstrekte compensatiegeld niet terug te betalen. 

Dat de administratie van de Belastingdienst niet op orde blijkt te zijn is één ding. Dat het ministerie daarover nog steeds niet transparant is lijkt me een zonde die zwaarder telt. Het suggereert dat de politiek beleden openheid en de noodzakelijke cultuuromslag in het ambtelijk apparaat nog steeds niet worden gerealiseerd. 

Rutte III struikelde indertijd over het schandaal. Juist ook vanwege het achterhouden van informatie. Wat hebben Jetten, Bontebal en Yesilgöz hiervan geleerd? 

'Houd het verleden levend'

 

De Amerikaanse begraafplaats Margraten krijgt enkele nieuwe infopanelen, die ook de rol van zwarte militairen uitlichten. Maar discriminatie en segregatie blijven onbenoemd. Joe Popolo, de Amerikaanse ambassadeur in Nederland heeft aangekondigd dat er op de begraafplaats waar in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Amerikaanse soldaten liggen binnenkort negen extra portretten komen van gevallenen, onder wie twee Afro-Amerikanen en een Native American.

De nieuwe panelen komen in de plaats van vorig jaar verwijderde informatie over de ervaringen van zwarte soldaten. Dat ging over de discriminatie en segregatie in het Amerikaanse leger. Daarnaast vermeldde het verwijderde paneel dat deze militairen later voor meer gelijkheid in Amerika vochten in de burgerrechtenbeweging. Volgens de ambassadeur leidde dat af van waar het om gaat op de begraafplaats. Eerder schreef hij dat de borden in Margraten niet dienen ”om een agenda te promoten die Amerika bekritiseert”. 

Ambassadeur Popolo, een sponsor van Trump, laat eens te meer zien dat monumenten vaak minder met geschiedenis dan met politiek te maken hebben. De herinnering aan een gebeurtenis uit het verleden zou niet gestuurd mogen worden door de ideologie van de heersende macht. Maar achter elk monument zit een hedendaags verhaal. De vraag is wie dit verhaal mag vertellen, en hoe volledig en hoe genuanceerd het er uiteindelijk uitziet. In de publieke ruimte is dat geen eenvoudige opgave. Autoritaire leiders doen daar niet moeilijk over. Hun visie geeft de doorslag zoals we in alle dictatoriaal geregeerde landen kunnen zien. In democratische landen zien we, zeker in tijden van grote maatschappelijke veranderingen, heftige discussies over monumenten die niet passen bij interpretaties van de geschiedenis door op z'n minst een deel van de bevolking. 

Godsdienst als bescherming voor kwakzalvers?

 

In Tilburg is de 'gebedsgenezer' Tom de Wal buiten bij een kerk gearresteerd. Hij kreeg een boete voor het overtreden van de plaatselijke regels voor het organiseren van een evenement. Daarvoor was hij eerder de kerk uitgezet. En ook al werd het evenement later op straat gehouden, het was volgens de Gemeente nog steeds een evenement. Het doet er niet toe of het binnen of buiten de kerk was. Bovendien was er volgens burgemeester Onno Hoes een risico voor verstoring van de openbare orde. 

Het klinkt allemaal nogal kleingeestig bureaucratisch. De Gemeente zegt dat er sprake was van een evenement omdat je er kaartjes voor moest aanvragen, maar dat criterium wordt niet in de Tilburgse APV genoemd. Het is de vraag of de boete voor de rechter stand houdt. 

Los daarvan is het opmerkelijk dat verschillende commentatoren de kwestie koppelen aan de vrijheid van godsdienst. De Wal wordt gezien als evangelist. Hij is de leider van Frontrunners Ministries, een  organisatie, die zijn oorsprong vindt in de Amerikaanse River Church van Rodney Howard-Brown, een aanhanger van complottheorieën en fan van Trump. De belangrijkste boodschap van De Wal is dat iedereen door gebed kan genezen. Volgens sommigen heeft hij gesuggereerd dat dat behalve voor kanker ook geldt voor homoseksualiteit. Hij haalt miljoenen aan donaties op voor zijn kerk en leidt zelf een luxe leven. Hij geeft zelfs auto's weg om gelovigen aan zich te binden. 

Vanuit de christelijke hoek worden de gebeurtenissen in Tilburg in godsdienstige termen geframed. Het ging om een lopende kerkdienst die verstoord werd en de politie verbood De Wal vervolgens te bidden op straat. Volgens Paul van Sasse van IJsselt, bijzonder hoogleraar recht en religie aan de Rijksuniversiteit Groningen, ging burgemeester Hoes hier over de schreef. „Dit gaat om de scheiding tussen kerk en staat en de grondwettelijke verankering daarvan, bijvoorbeeld in de vrijheid van godsdienst en samenkomst. Dat is een belangrijk historisch goed. Het lijkt erop dat het argument over evenementen is gebruikt om een kerkdienst te beëindigen.” Ook Jan Brouwer, hoogleraar publiek recht aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt het optreden van de burgemeester juridisch onhoudbaar vanwege de vrijheid van godsdienst. Maar wat is godsdienst in dit verband? Kan elke kwakzalver die mensen bedriegt en hen geld uit de zak klopt zich op dat recht beroepen? 

Het optreden van de burgemeester lijkt mij ook onhoudbaar. Maar niet om de redenen die de verbolgen christenen aanvoeren. Het argument van de evenementenvergunnig is wel erg zwak en de politie mag niet zomaar een ontmoeting van mensen op straat verhinderen als er niet onomstotelijk sprake is van verstoring van het verkeer of de openbare orde. De staat hoort niet in te grijpen bij vreedzaam communicerende burgers. Dat gebeurt alleen in politiestaten. 

Update 30 januari 2026:  De aanhouding van de omstreden evangelist Tom de Wal eerder deze maand was onterecht. Dat heeft de politie hem donderdag per brief laten weten. Het Openbaar Ministerie seponeert de zaak en de gebedsgenezer krijgt geen boete opgelegd [NRC]

Documenten van ons allemaal

 

Met een open brief hebben meer dan 70 journalisten de openbaarheid van bestuur op de agenda van de kabinetsformatie gezet. Aanleiding is de wens van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) om de Wet Open Overheid (WOO) te 'begrenzen'. In plaats van er voor te zorgen dat deze wet nu eindelijk eens volledig wordt uitgevoerd. Drie jaar na de inwerkingtreding van de wet, schrijft FTM, is er nog steeds geen zicht  op het beloofde platform waarop overheidsdocumenten centraal beschikbaar worden gesteld zonder dat iemand er eerst om hoeft te vragen. Dat staat namelijk in de WOO: de overheid moet zelf actief documenten openbaar maken. Het platform dat op 1 juli 2025 klaar had moeten zijn heeft vertraging opgelopen, zegt BZK. Bij andere ministeries wordt hierover nogal gemord en er gaan stemmen op het platform van VWS dat bedoeld was voor de coronabeleidsdocumenten om te bouwen naar een ook voor andere ministeries bruikbare weg om documenten actief openbaar te maken.

De journalisten van onder meer het AD, Follow The Money, NRC, Nieuwsuur en RTL die de formerende partijen hebben benaderd maken zich grote zorgen over terugkrabbelende bewegingen binnen het ambtelijk apparaat. Zij zijn voor een degelijke nieuwsvoorziening over de rijksoverheid afhankelijk van de WOO. En daar zijn al zoveel problemen mee. Wettelijke termijnen worden overschreden en sommige documenten worden achtergehouden, schrijven de journalisten. En nu wil BZK wettelijke maxima voor het aantal documenten dat kan worden opgevraagd. Verder wil men bepaalde documentsoorten (zoals interne emails en concepten) uitsluiten en uitzonderingsgronden verruimen. Dat blijkt uit een brief van de huidige minister Rijkaart (BBB) aan Sybrand Buma, de eerste kapbinetsinformateur. Het lijkt op een voortzetting van het beleid van het demissionaire kabinet-Schoof waarin iemand als Landbouwminister Wiersma (BBB) zich met hand en tand verzet tegen openbaarmaking van stikstofemissiegegevens van boeren. 

Het democratisch gehalte van de nieuwe regering zal mede worden bepaald door de vraag of de formerende partijen verder gaan op deze weg of dat gekozen wordt voor herstel en spoedig invoering van wat de WOO voorschrijft. Cruciaal is de erkenning van het belang van een open overheid in een democratische rechtsstaat. Dat vereist een omslag in de benadering die we in sommige ambtelijke kringen nog te vaak tegenkomen. Ambtenaren zitten op hun stukken alsof het persoonlijke eigendommen zijn. Maar, zo schrijven de journalisten terecht in hun reactie op Rijkaarts brief, 'overheidsdocumenten zijn namelijk niet ‘van’ de overheid, maar worden slechts door haar opgesteld of bewaard. De documenten zijn van ons allemaal.'

 [Foto Bernat Moreno, Unsplash] 

De censuur van Meta

Het moederbedrijf van de sociale media platforms WhatsApp, Facebook en Instagram heeft de afgelopen weken stilletjes zo'n 50 accounts verwijderd of geblokkeerd die draaien om lhbti-, queer- of abortus-onderwerpen. Het gaat vooral om accounts in Europa en het Verenigd Koninkrijk, maar Meta heeft ook sites geblokkeerd gericht op vrouwen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Zoals Sex Talk Arabic een platform dat Arabischtalige content aanbiedt over seksuele en reproductieve gezondheid. Meta zegt dat de geblokkeerde accounts de regels van de platforms hebben overtreden, maar levert daarbij geen hard bewijs, zo meldt The Guardian op basis van een eigen inventarisatie. Het lijkt er veel op dat Meta een Trump-welgevallig censuurbeleid voert dat nu over de gehele wereld leidt tot beperkingen in het vrije verkeer van informatie. "Dit is, voor zover ik weet, minstens één van de grootste censuurgolven die we hebben gezien," zegt Martha Dimitratou, directeur van Repro Uncensored, een ngo die digitale censuur in kaart brengt tegen bewegingen op het gebied van gendergelijkheid, gezondheid en mensenrechten.

Onder de slachtoffers zit ten minste één Nederlands account, het Amsterdamse The Queer Agenda. Dat brengt nieuws over queer-feestjes en foto-exposities. Oprichter Jackie van Gemert zegt dat hun Instagram-account ineens geblokkeerd werd door Meta, zonder dat er uitleg gegeven werd over de reden. Niet veel later was het account zelfs helemaal verwijderd, net als het privé-account van Van Gemert en een van haar oud-collega's. De organisatie is daarmee ineens 11.000 volgers verloren. Van Gemert: "Je bent ineens je werk en de toegang tot je community kwijt." De organisatie heeft inmiddels een eigen website in de lucht, en denkt nu ook aan groepen op Signal, een non-profitconcurrent van WhatsApp. Dat zouden meer organisaties moeten doen. 

In sommige gevallen herstelt Meta de toegang weer voor organisaties die de blokkade aanvechten. Dan heet het dat de techniek voor het detecteren van volgens Meta regels foute content niet goed heeft gewerkt. Het is wel opvallend dat juist progressieve, emancipatoire organisaties daar het vaakst last van hebben.  Het Amsterdamse stadsbestuur zegt binnenkort met het Amerikaanse techbedrijf Meta in gesprek te gaan over het blokkeren van The Queer Agenda op sociale media en de bredere zorgen in de queer gemeenschap over het offline halen van accounts.   

Volgens Europarlementariër Kim van Sparrentak (GroenLinks/PvdA) is het zonder verdere waarschuwing blokkeren van accounts in strijd zijn met de verplichtingen van Meta onder de Digital Services Act (DSA). Dat is de Europese wet die twee jaar geleden is ingevoerd om een transparante en gelijkwaardige toegang voor gebruikers van sociale media te garanderen. De Europese Commissie lijkt echter nogal huiverig om de wet te handhaven. Volgens Van Sparrentak is de Commissie bang voor sancties van Trump.

Het onderliggende probleem is de macht van het geld bij de Big Tech bedrijven. Klassieke mediabedrijven hebben openbare redactionele statuten en er wordt gewerkt volgens professionele standaarden. De meeste media staan open voor kritiek en tonen zich gevoelig voor de publieke opinie. Big Tech bestaat uit monopolies waar uitsluitend het bedrijfsresultaat telt. De verwachting dat er met Meta te spreken valt over normen en waarden in het informatieverkeer lijkt me nogal naïef. Wetgeving en strikte handhaving kunnen helpen. Helaas ontbreekt daarvoor de expertise en ook de moed bij de meeste politici. Eind november stuurde Stichting Democratie en Media een brandbrief naar toenmalig informateur Sybrand Buma, ondertekend door vrijwel alle Nederlandse media, van de NOS tot de Volkskrant en van De Groene Amsterdammer tot RTL. In een interview met FTM zegt Nienke Venema, directeur van Democratie en Media ‘Nederland moet een enorme vuist maken in Brussel om ons medialandschap te beschermen.’. 

[beeld: logo van The Sex Talk Arabic, een van de door Meta getroffen organisaties]

Buigen voor Trump

 

Tot een jaar of vijf geleden kon je in Nederland voor de rechter gedaagd worden als je een buitenlands staatshoofd beledigde. Tenminste, als die op dat moment in Nederland op bezoek was. In 2020 is het desbetreffende artikel 118 lid 1 uit het Wetboek van Strafrecht gehaald. Dat artikel was in de plaats gekomen van een verderstrekkend verbod op de belediging van een 'bevriend staatshoofd' dat in 1978 is afgeschaft. 

Die afschaffing is terug te voeren op strafzaken over beledigingen van de Amerikaanse President Johnson. De kritiek dat Johnson een ‘moordenaar’ zou zijn wegens het door Amerika gevoerde Vietnambeleid, was verboden volgens artikel 117 van het Wetboek van Strafrecht. De vervolgingen voor beledigingen van de Amerikaanse president leidden tot maatschappelijke onvrede. Omdat ‘moordenaar’ niet mocht, scandeerde men tijdens Vietnam-demonstraties ‘Johnson molenaar’. In het parlement gaf minister Polak aan dat ‘artikel 117 niet is toegesneden op de moderne staatsrechtelijke situaties.’ 

Het verbod op het beledigen van een bevriend staatshoofd is eerder in de vorige eeuw een paar maal toegepast. De roman- en toneelschrijver Maurits Dekker is in 1938 veroordeeld tot een geldboete van 100 gulden omdat hij in het pamflet Hitler. Een poging tot verklaring de Duitse dictator een clown, leugenaar, harlekijn, koekebakker had genoemd. Tweede Kamerlid Lou de Visser. De Visser stond terecht omdat hij Rijkspresident Paul von Hindenburg de ‘grote slachter van 1914-1918’ die ‘honderdduizenden de dood in heeft helpen drijven’ zou hebben genoemd. In beide gevallen moest een veroordeling voorkomen dat de vriendschappelijke betrekkingen met andere, en dan met name sterkere, buitenlandse machten geschaad zouden worden. 

Een dergelijk motief lijkt ook een rol te spelen in een hedendaags geval van censuur bij de BBC in Engeland. De omroep heeft een lezing van Rutger Bregman op BBC4 van het net gehaald vanwege een passage waarin Bregman Trump "de meest openlijk corrupte president in de Amerikaanse geschiedenis" noemt. De BBC is al verwikkeld in een conflict met Trump, die met een rechtszaak dreigt over de montage van twee uitspraken in actualiteitenprogramma Panorama, rondom de aanval op het Capitool. Daarin werden Trumps uitspraken - gedaan met vijftig minuten ertussen - aan elkaar geplakt, waardoor het leek alsof hij in één adem aanwezigen tot geweld opriep. Vanwege deze laatste kwestie zijn al twee leidinggevenden opgestapt. Kennelijk is de BBC nu op zoek gegaan naar meer uitingen die Trump aanstoot zouden kunnen geven. 

De Britse premier Keir Starmer heeft verklaard dat hij een sterke en onafhankelijke BBC steunt, maar dat de publieke omroep wel "orde op zaken moet stellen". Trump heeft gedreigd met een miljardenboete. Als hij de rechtszaak doorzet zal de BBC dat uit het kijk- en luistergeld van de Britten moeten halen. Geen aantrekkelijk vooruitzicht voor de omroep die vaker onder vuur ligt. Maar ook Starmer heeft er belang bij dat dit conflict zo snel mogelijk wordt opgelost. Hij heeft het al moeilijk genoeg met zijn regering. Dus liever geen beledigingen meer van dit 'bevriende staatshoofd'. 

Columnisten aller landen: u bent gewaarschuwd. 

 

Een ongemakkelijke afzegging

De Erasmus Universiteit heeft vorige maand de lezing van de Frans-Israëlische socioloog Eva Illouz afgezegd. Het voelde 'niet comfortabel' volgens een meerderheid van het organiserende team. Illouz is als hoogleraar sociologie verbonden aan de Hebrew University in Jeruzalem en de École des hautes études en sciences sociales (EHESS) in Parijs. De Erasmus Universiteit had eerder de banden met de universiteit in Jeruzalem verbroken. Maar een individueel bezoek van een academicus is niet in strijd met de richtlijnen inzake relaties met de universiteit. Toch schrapte de organisatie de lezing van Illouz 'over romantische liefde en het kapitalisme', haar onderzoeksterrein. 

Eva Illouz is een als links bekend staande wetenschapper. Begin dit jaar werd haar in Israël een belangrijke prijs afgenomen vanwege vermeende 'vijandigheid' jegens haar land. Ze had een petitie ondertekend voor een onderzoek naar mogelijke oorlogsmisdaden van het Israëlische leger. In een interview door Bas Heijne in de NRC beklaagt Illouz zich nu over de afzegging door de Rotterdamse universiteit. Die ervaart ze als bijzonder pijnlijk. 'Als een rechtse Israëlische minister mij een prijs afneemt, is dat vanwege mijn mening, Maar bij het afzeggen van mijn lezing ging het niet om wat ik vind, maar puur om wat ik was, een Israëliër.' Dat laatste blijkt niet duidelijk uit de berichtgeving. De afzeggers hebben geen toelichting gegeven op hun ongemakkelijke gevoelens.  

 

Pijnlijk is het in elk geval wel, en dan vooral gezien het onderwerp waarover Illouz in Rotterdam zou komen spreken. Ze heeft een boek geschreven over de hedendaagse omgang met gevoelens onder de titel Explosieve moderniteit - hoe emoties onze tijd bepalen. Ook in het publieke debat. Illouz wijt die ongemakkelijke gevoelens die tot de afzegging van haar lezing hebben geleid met name aan een door emoties 'verziekte sfeer in het publieke domein'. 

Een publicatieverbod voor verkiezingspeilingen?

In landen zoals Frankrijk, Italië, Polen, Griekenland, Luxemburg en Cyprus is het verboden om vlak voor verkiezingen de resultaten van peilingen te publiceren. In Nederland staat een publicatieverbod opnieuw ter discussie. 'De verslaving aan peilingen wordt iedere ronde erger' schrijft Trouw. Deze krant vindt dat een verbod op publicatie in de slotfase van de campagne moet worden overwogen. 

Campagnestrateeg Marije Brinkhorst pleit in de NRC voor terughoudendheid in de laatste weken. 'Media verslaan de campagne met de peilingen als een paardenrace: wie ligt op kop? Wie valt terug? Redacties bepalen hun gastenlijst op basis van wie het goed doet in de peilingen. Bij televisiedebatten worden partijen uitgenodigd die hoog staan in de peilingen. Het gevolg is een zelfversterkend mechanisme: wie in de peilingen stijgt, krijgt meer aandacht, groeit verder, en bepaalt zo de dynamiek van de hele campagne.' Want het band-wagon-effect leert ons al jaren: de meeste mensen willen bij de winnaar horen. Het gevolg is dat er niet of nauwelijks meer over de inhoud wordt gesproken. De show, de wedstrijd tussen koplopers trekt alle aandacht weg van de politieke thema's die het verschil zouden moeten maken. Brinkhorst: 'Laat de laatste week van de verkiezingen weer gaan over ideeën, waarden en plannen. Er is immers genoeg te bespreken over waar we als land naartoe willen. Niet over wie er toevallig die week in de lift zit.'

De peilers zijn het hier vanzelfsprekend niet mee eens. Peter Kanne, opinieonderzoeker bij Ipsos I&O vindt voorstellen voor een publicatieverbod getuigen van minachting voor de kiezer. 'Kiezers zijn geen kippen zonder kop. Kiezers gaan bij hun stemkeuze wel degelijk grotendeels af op de plannen en ideologie van partijen.' Hij wijst er op dat peilingen kiezers nuttige informatie kunnen geven bij het bepalen van hun stem. En dat geldt zeker voor diegenen die een strategische stem willen uitbrengen met het oog op de samenstelling van de regering na de verkiezingen. Het probleem is volgens Kanne hoe de peilingen door de media worden ingezet. Op Villamedia, de nieuwssite voor journalisten, schrijft Kim van Keeken dat journalisten hun verantwoordelijkheid op dit punt niet altijd even serieus nemen. De sensatie rond winnen en verliezen domineert de media, zeker in de laatste weken voor de verkiezingen. En dat drukt inhoudelijke informatie die relevant is voor het bepalen van een keuze naar de achtergrond. 

BBB-minister negeert grondwet

En weer zet de Nederlandse regering een stapje in de richting van een autoritaire staat. Demissionair minister van Onderwijs Gouke Moes (BBB) kondigde op tv aan dat hij zelf maatregelen zou nemen tegen een docent van de Radboud Universiteit als de universiteit dat niet zou doen. Docent sociale geografie Harry Pettit deed op X uitspraken waarin hij Hamas verdedigde. Zo zei hij dat het „tijd is om af te maken waar de Palestijnen op 7 oktober mee begonnen zijn”. Ook noemde hij de aanval van Hamas „een legitieme verzetsoperatie”. Volgens Moes begaat de universitair docent met dit soort uitingen strafbare feiten. De minister zei vorige week vrijdag in WNL-talkshow Café Kockelmann dat hij daarom wil dat de Radboud Universiteit aangifte doet tegen Pettit. Als de Nijmeegse universiteit dat niet doet, zou de minister zelf stappen zetten op de „escalatieladder”.Pettit heeft daarom nu zelf aangifte gedaan tegen de minister. Zijn advocaat zegt dat minister Moes met zijn uitspraken druk uitoefent op het Openbaar Ministerie en de uitingsvrijheid van zijn cliënt beperkt. „Dit ondermijnt niet alleen de rechtsstaat, de academische vrijheid en de vrijheid van meningsuiting, maar vormt bovendien een ambtsmisdrijf.”

De kans dat hieruit een grote kwestie groeit is klein. Moes' tijd als bewindspersoon is beperkt. Na de verkiezingen verdwijnt de BBB hoogstwaarschijnlijk als regeringspartij. Maar het is wel weer een waarschuwing dat er aan de extreemrechtse flanken weinig begrip is voor grondrechten en de wijze waarop een regering daarmee om moet gaan in een rechtsstaat. Dat geldt dus ook voor de partij die naam maakte als een club die opkomt voor boerenbelangen. 'Ik denk dat ik wel wat rechtser ben geworden', zegt Caroline van der Plas in een interview met de NRC. Dat is een understatement. De BBB heeft veel anti-islamstandpunten van de Wilders overgenomen. Schaamteloos nam Van der Plas onlangs de oproep over van een uit de hand gelopen extreemrechtse demonstratie tegen asielzoekers. En ze verdedigt op alle mogelijke manieren de oorlogsmisdaden van Israël in Gaza. Daarmee laat ze ook zien geen respect te hebben voor het internationaal recht. De partij wil zelfs de grondwet aanpassen: de in artikel 90 beschreven inzet van Nederland voor de internationale rechtsorde moet van BBB worden uitgebreid met de zinsnede ‘met inachtneming van het Nederlands belang’. 

Dat een BBB-minister een loopje neemt met de vrijheid van meningsuiting mag dus geen verrassing heten. Dat hij niet openlijk door zijn collega's is teruggeroepen is verontrustend. De afbraak van de democratische rechtsstaat verloopt in kleine stapjes, zo leert de geschiedenis. Dat betekent dat alle verkeerde stapjes, hoe onaanzienlijk ook, opgemerkt en geadresseerd moeten worden. Wie ze zonder meer voorbij laat gaan neemt een groot risico. 

 [Foto: Caroline van der Plas. Roel Wijnants CC]

 

Is het denken nog vrij?

De maatschappelijke ruimte in Nederland neemt af, schrijft het College voor de Rechten van de Mens in zijn jaarrapportage. Het zijn nogal algemene bewoordingen waarin het College een probleem signaleert dat zich de afgelopen tijd in verschillende vormen heeft gemanifesteerd. En geheel terecht aanleiding is voor zorgen over de Nederlandse rechtsstaat en de handhaving van mensenrechten. 

Het College baseert zich op onderzoek waaruit blijkt dat een overgrote meerderheid van maatschappelijke organisaties vindt dat de situatie voor het maatschappelijk middenveld in het algemeen in Nederland de afgelopen twee jaar is verslechterd. 'Politici spreken bijvoorbeeld soms in stigmatiserende taal over maatschappelijke organisaties (...) In andere landen is gebleken dat dit soort stigmatisering een begin kan zijn van het nemen van maatregelen die de maatschappelijke ruimte schaden. Ook doet de overheid wetsvoorstellen die het demonstratierecht zouden kunnen inperken. Er worden wetsvoorstellen aangenomen met zodanig open normen dat er ruimte ontstaat voor willekeur en politieke motivatie bij het verminderen van de vrijheid van maatschappelijke organisaties. De maatregelen die gesignaleerd worden, hebben vooral invloed op organisaties die zich plegen uit te spreken tegen overheidsbeleid.'

Dit schreef het College in augustus. Bij de Algemene Beschouwingen van de Tweede Kamer werd dit signaal nog eens bevestigd door een motie van een rechtse meerderheid van VVD, FVD, SGP, PVV, BBB en JA21 die 'in navolging van de Verenigde Staten' de regering oproept ‘antifa’ als terroristische groep aan te merken. 'Onpraktisch, onuitvoerbaar en ondemocratisch' schreef terrorisme-expert Beatrice de Graaf in de NRC. En ter toelichting van het laatste: 'rechtse populisten kunnen nu de ongrijpbaarheid van de categorie Antifa gebruiken om vermeende politieke tegenstanders monddood te maken. Terrorisme is immers één van de meest gevaarlijke begrippen in handen van de overheid, want het geeft de mogelijkheid om vergaande maatregelen te nemen (...). Met deze motie wordt het net veel wijder uitgegooid, waarbij de grens tussen denken en doen, overtuigingen en daden vervaagt, en politieke tegenstanders uitgeschakeld kunnen worden.'