Boete voor belediging van het OM

De rechtbank in Maastricht heeft het Heerlense raadslid Christian Petermann vorige week veroordeeld tot een geldboete van 500 euro voor zijn tweets waarin hij een officier van justitie vergeleek met de nazi-kampbeul Irma Grese. Dat was volgens de rechtbank en geval van belediging van een ambtenaar in functie en over de grens van de vrijheid van meningsuiting. Petermann schreef ook nog dat hij hoopte dat de vrouw nog dezelfde avond zou verongelukken. Hij deed zijn uitspraken uit woede over de strafeis tegen de Roermondse politicus Jos van Rey (ex-VVD).

De bak in wegens majesteitsschennis

Een 44-jarige man uit Kampen is door de rechter veroordeeld tot een celstraf van dertig dagen voor het beledigen van de koning. Dit is geen bericht uit de oude doos. We schrijven juli 2016. Op zijn Facebookpagina noemde Nemet Temerci de koning onder andere een moordenaar, verkrachter en een dief. Ook plaatste hij een bewerkte foto van een aanstaande executie waarbij het hoofd van één van de slachtoffers was verwisseld voor dat van de koning. De politie kwam de posts op het spoor tijdens een onderzoek voorafgaand aan het bezoek van de koninklijke familie aan Zwolle op Koningsdag dit jaar. De man werd toen 14 dagen vastgezet. De rechtbank Overijssel oordeelt dat de Kampenaar met zijn uitlatingen de waardigheid van de Koning heeft aangetast: “Dit klemt met name vanwege de staatsrechtelijke positie van de Koning en de verwevenheid met het staatsbelang. Dit gedrag is niet acceptabel in onze samenleving en rechtvaardigt dat aan verdachte een straf wordt opgelegd.” En in dit geval zelfs een gevangenisstraf! Nogal absurd in de week dat een corrupte wethouder wegkomt met een taakstraf. Het lijkt er op alsof hier een overdreven veiligheidsmaatregel in het kader van Koningsdag alsnog rechterlijke goedkeuring moet krijgen.

Artikel 111 van de Strafwet uit 1881 leeft nog. Maar het wordt steeds moeilijker het handhaven van een uitzonderingspositie voor staatshoofden te verdedigen.

Zo komt er nooit een einde aan de belastingontduiking

Klokkenluiders Antoine Deltour en Raphaël Halet, de onthullers van de zogeheten LuxLeaks, zijn in Luxemburg veroordeeld tot voorwaardelijke celstraffen en boetes. De medewerkers van accountantsbureau PWC brachten gegevens naar buiten waaruit bleek dat meer dan 300 multinationals belasting ontdoken met hulp van speciale betalingsregels voor belastingen in Luxemburg. De regels zijn omstreden, maar er wordt tot nu toe weinig tegen gedaan. Nederland en andere landen hebben soortgelijke belastingvoordeeltjes voor grote bedrijven. Samen met de andere Benelux-landen heeft Nederland de afgelopen jaren systematisch discussie binnen de Europese Unie over omstreden belastingvoordelen voor bedrijven geblokkeerd. Onlangs zijn er eindelijk toch enkele afspraken gemaakt ter bestrijding van 'belastingontwijking', maar die zijn volgens velen nog veel te slap. De concurrentie tussen landen op belastinggebied blijft bestaan en dus zullen de speciale geheime regelingen die bedrijven moeten lokken ook blijven bestaan. Volgens een schatting van het Europees Parlement missen de Europese schatkisten jaarlijks 50 à 70 miljard euro doordat grote bedrijven geen of te weinig belasting betalen.

En wat doen de Luxemburgse rechters met de mannen die deze misstanden aankaarten? Straffen. Voorwaardelijke straffen dan wel, maar toch. Het is een duidelijk signaal aan iedereen die weet heeft van overeenkomstig onrecht. Hoe denkt men ooit die miljarden euro's terug te krijgen?

De uitingsvrijheid van voetbalsupporters

De rivaliteit van voetbalsupporters brengt bepaald niet fijnzinnige omgangsvormen met zich mee. Er wordt onder invloed van overvloedig alcoholgebruik nogal eens stevig gevochten rond de stadions. En dan zijn er in het stadion nog de spreekkoren, de liedjes, de scheldpartijen over en weer, en de haatdragende uitingen tegen individuele spelers. In de wedstrijd van Ajax tegen Feyenoord van begin dit jaar had doelman Kenneth Vermeer van Feyenoord (ex-Ajax) het bijvoorbeeld zwaar te verduren. Hij werd voor ‘hoerenjong’ en ‘NSB’er’ uitgemaakt. Voor de wedstrijd werd een pop met zijn naam opgehangen alsof hij de doodstraf kreeg.

Regelmatig zijn er incidenten vanwege racistische of antisemitische uitingen. "We gaan op Jodenjacht" is een kreet, die al uit de jaren tachtig dateert, en inmiddels volledig is ingeburgerd bij  voetbalsupporters die bij Ajax op bezoek gaan. De Ajax-supporters zelf gebruiken "Joden" als geuzennaam, en hangen naast het clubvaandel de Israëlische vlag. De reacties daarop van de tegenpartij worden door de buitenwacht opgevat als een kwalijke vorm van antisemitisme. 

Net als in de gevechten buiten het stadion kennen de meest fervente supporters bij de wedstrijd geen enkele rem in hun uitingen. Ondanks alle maatregelen van de KNVB.  Het aantal incidenten met spreekkoren in het Nederlands voetbal is volgens het Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme (CIV) wel gedaald van rond zeventig per seizoen in het vorige decennium naar rond de vijftig de afgelopen vier seizoenen. Misschien zijn we er inmiddels ook aan gewend? Terwijl de roep in de maatschappij en media om het stilleggen van een duel na elk incident groot is, wordt in de praktijk die stap nog zelden genomen.

Moet er strenger worden opgetreden? Kun je er iets tegen doen?

Vrije meningsuiting: een klap voor Israël

Minister Koenders van Buitenlandse Zaken heeft vorige week verklaard dat oproepen tot boycot van Israëlische producten, desinvesteren of sancties (BDS) binnen het recht op vrije meningsuiting vallen. "Uitlatingen of bijeenkomsten betreffende BDS worden beschermd door de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering, zoals onder meer vervat in de Nederlandse Grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens", schreef de minister in antwoord op Kamervragen van Rik Grashof (GroenLinks). Een 'open deur' vindt de Nederlandse organisatie DocP die hier de campagne voert. Maar helaas niet meer zo vanzelfsprekend sinds Israëls kruistocht tegen de BDS-beweging al tot een verbod heeft geleid in Engeland, Frankrijk, Canada en de Verenigde Staten. Israël voert een geweldige druk uit op bevriende landen om de BDS-campagne te verbieden. Ook in de Tweede Kamer blijkt men daar gevoelig voor bij partijen als VVD, SGP, CU en PVV.
In Europa ging Zweden ons land voor met de weigering tegemoet te komen aan Israëls eisen. Vandaag sloot Ierland zich als derde land daarbij aan. In België is men er nog niet uit. In een petitie wordt de koppeling tussen de Israël-boycotcampagne en het “virus van het antisemitisme” ten stelligste afgewezen.

Het Nederlandse standpunt was volgens de Jerusalem Post a huge blow to Israel.Israël meent dat de BDS-campagne gericht is op het vernietigen van de staat Israël en daarom verboden zou moeten worden. In juli 2011 heeft het Israëlische parlement de zogenaamde Anti-Boycot wet aangenomen, die het mogelijk maakt om een civiele procedure te starten tegen hen die oproepen tot een boycot van Israël of Israëlische nederzettingen in bezet gebied. De oprichter van de wereldwijde BDS-campagne, de Palestijn Omar Barghouti, mag zijn land niet verlaten. De Israëlische minister voor inlichtingendiensten Yisrael Katz (Likud) riep op tot een “targeted civil elimination” van BDS-campagneleiders met hulp van de Mossad. Het is niet duidelijk of deze dreiging ook betrekking heeft op campagnevoerders in andere landen.

De vrijheid om een politieke campagne te voeren is niet overal gegarandeerd, ook niet op plaatsen waar men trouw zweert aan de democratie. Maar ook campagnevoerders kunnen niet altijd voldoende respect opbrengen voor de uitingsvrijheid. 

Preventieve censuur in Nederland

Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft vandaag twee moties aangenomen die ernstige twijfel oproepen over de trouw van deze Kamerleden aan de Nederlandse Grondwet. Beide moties waren ingediend door de Kamerleden Tellegen (VVD), Bisschop (SGP), Bontes en Van Toorenburg (CDA). De eerste gaat over het opstellen van een lijst van haatpredikers binnen Europa. De tweede gaat over het bestraffen van iedereen die haatpredikers uitnodigt of een podium biedt. In beide gevallen is het een uitspraak die bij de regering aandringt op het mogelijk maken van preventieve censuur. De lijst haatpredikers zou het mogelijk moeten maken bepaalde personen op voorhand te verbieden in Nederland het woord te voeren. De sanctionering van een podium voor haatpredikers maakt het voor moskeebesturen, media en journalisten niet langer mogelijk om in alle vrijheid een imam uit te nodigen of aan het woord te laten.

De moties horen bij de Tijdelijke Wet bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding die de Tweede Kamer vandaag heeft aangenomen. Hiermee kan op grond van gedragingen die in verband kunnen worden gebracht met terroristische activiteiten of de ondersteuning daarvan een meldplicht, gebiedsverbod of een contactverbod worden opgelegd. De Eerste Kamer moet er nog over oordelen. Dat zal ook moeten gebeuren als de regering met een wetswijziging tegemoet zou komen aan bovengenoemde moties, wat ze hopelijk zal nalaten. Al was het maar omdat het erg moeilijk is om een sluitende definitie te geven van haatprediker zonder zich vergaand te bemoeien met theologie of uitleg van religieuze geschriften. Waar de overheid zich niet mee hoort te bemoeien.

F* de koning

De Turkse president Erdogan heeft de Nederlandse regering indirect overgehaald de Nederlandse wet aan te passen. Hij maakte zich druk over een Duitse komiek die hem zou hebben beledigd. Daarop ontspon zich ook in Nederland een discussie over de vrijheid van meningsuiting ten aanzien van buitenlandse staatshoofden. De Nederlandse regering besloot in een ongekend snelle reactie een oud wetsartikel dat de belediging van buitenlandse staatshoofden strafbaar stelt in te trekken. 'Humor, satire, spot en belediging horen bij onze open en vrije samenleving', aldus VVD-Kamerlid Taverne. Collega's van de SP, PVV en PvdA zijn het met hem eens. 'Iedereen die zich beledigd voelt, mag aangifte doen. Een apart haakje voor staatshoofden is helemaal niet nodig. We mogen onze eigen premier beledigen, dus waarom die van een ander land niet', aldus Ronald van Raak (SP). Hij vergat even dat het hier om een wetsartikel gaat over een staatshoofd en niet over een politicus als regeringsleider.

Dat een staatshoofd wel een aparte behandeling kan krijgen bleek toen D66 voorstelde om nu meteen ook maar de strafbaarheid van de majesteitsschennis af te schaffen. Volgens het kabinet is dat echter niet eenvoudig, want ons Nederlandse staatshoofd kan zichzelf niet verdedigen. Daarmee kwamen Rutte en van der Steur gemakkelijk weg van een kwestie die meer verdeeldheid zou kunnen oproepen dan het opheffen van het verbod van belediging van buitenlandse staatshoofden.

Staat wil eigen beeldvorming bepalen

De persvrijheid bestaat nog in Nederland. Vandaag oordeelde de rechter dat de Dienst Justitiële Inrichtingen niets te zeggen heeft over de selectie van foto's van een detentiecentrum voor vreemdelingen. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) eiste inspraak in de fotokeuze- en context voor publicatie van de foto’s die fotograaf Robert Glas maakte in een detentiecentrum voor vreemdelingen. Hij maakte foto’s van isoleercellen en luchtkooien, waar geïsoleerde gedetineerden één uur per etmaal worden “gelucht”. De fotograaf schoot geen afbeeldingen van mensen. Zijn foto's zijn gepubliceerd in Vrij Nederland.

Volgens de rechter is de eis van de Dienst om zeggenschap te krijgen over de selectie van foto's een onrechtmatige inperking van de vrijheid van meningsuiting waar geen gegronde reden voor is, zoals bijvoorbeeld privacyschending.In december was de staat ook al veroordeeld vanwege het schenden van zowel de Grondwet als het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens door contractuele voorwaarden op te leggen voor het verspreiden van foto’s van detentiecentra. Dat zou neerkomen op preventieve censuur en dat is verboden volgens de Grondwet en het Europese Verdrag.

Een omstreden tweet

In de marge van aanslagen zoals vorige week in Brussel vinden we ook altijd weer berichtjes over inperking van de vrijheid van meningsuiting. Een inwoner van Breda kreeg bezoek van drie politieagenten. Aanleiding was zijn reactie op het niet bevestigde bericht dat kinderen in een Belgische school geapplaudiseerd hadden voor de aanslagen. "Hoe geef je nog les als er in je klas door moslimkinderen geapplaudisseerd wordt?" twitterde hij. Het is tekenend voor het heersende klimaat in Nederland dat velen dachten dat hij zelf zoiets inderdaad had meegemaakt. Ook de politieagenten verkeerden in die veronderstelling en gingen er op af. De man bleek helemaal geen onderwijzer te zijn. Hij kreeg wel een waarschuwing. Ze hebben hem geen tweetverbod opgelegd, aldus BN De Stem, maar wel gezegd: doe dit nou niet, want het lijkt er nu op of jij die leraar bent. Dat kan reacties uitlokken.

De productie van angst en hoop

Onlangs zag ik een interview met Angela Merkel op de Duitse televisie. Ze werd uitgebreid ondervraagd over de vluchtelingenproblematiek. De Duitsers nemen er de tijd voor. Zo'n interview kan gauw een half uur duren. Maar de interviewster had wel veel hinderlijk eenzijdige vragen. Ze gingen uitsluitend over de toekomst die we nog niet kennen. Hoeveel vluchtelingen kan Duitsland nog opnemen? Hoeveel steun verwacht u te houden bij de volgende verkiezingen? Wat gaat u doen als u minder steun krijgt? Wat gaat u doen als de oppositie in uw eigen partij toeneemt? Wat doet u als u alleen komt te staan in Europa? Enzovoort. Merkel werd voortdurend uitgedaagd te speculeren. Ze slaagde er met een bewonderenswaardige variatie in woordkeuze in deze uitdaging te omzeilen. Maar ik vond het tenenkrommend. Wat schiet de burger op met een politicus in de rol van orakel?

Ineens hoorde ik het overal in de media. Op radio 1, bij Nieuwsuur, in alle media is die voortdurende aandrang te horen van de presentatoren en de reporters om te speculeren. Waar gaat dit heen? Wat zal hij doen? Wat verwacht jij? Wanneer is dit afgelopen? Wie gaat er winnen? Hoe gaat dit verder? Het lijkt er op alsof we alleen nog maar vooruit mogen kijken. Aan de hand van de glazen bol van de 'duidende' journalist. De nieuwsmedia leveren als het om politiek gaat steeds minder informatie en worden steeds meer producenten van verwachtingen.

Apple en de vrijheid van meningsuiting

In de Verenigde Staten is een dispuut gaande over de weigering van Apple om mee te werken aan een onderzoek van de FBI. De FBI wil de smartphone kraken van een van de daders van de terroristische aanslag in de Amerikaanse stad San Bernardino. Apple zou daarvoor een 'hacktool' moeten maken om de iPhone te ontsleutelen. Dit druist in tegen de vrijheid van meningsuiting, vinden de advocaten van de techgigant volgens een anonieme bron. Het zou vergelijkbaar zijn met de overheid die een journalist dwingt een bepaald artikel te schrijven, vinden ze.

Volgens andere bronnen zou de overheid Apple ook in een aantal andere zaken willen dwingen een telefoon open te breken. Daarmee lijkt een gevaarlijk precedent geschapen te worden waarmee de overheid gemakkelijk inbreuk kan maken op de privacy van de burgers. Google, Twitter, Facebook en WhatsApp vinden het niet wenselijk dat er achterdeuren voor de overheid in software worden gebouwd. Maar Microsoft-directeur is het eens met de FBI. Volgens Gates is er geen sprake van een ‘gevaarlijk precedent’, zoals Apple en andere technologiebedrijven stellen. De eis van de FBI is volgens Gates juist heel specifiek.

Scheldpartijen tegen politici

Minister Asscher reageerde deze week voor één keer op de scheldpartijen die hem via de sociale media ten deel vallen,  waarin niet zelden wordt verwezen naar zijn Joodse achtergrond. Asscher zet een aantal van zijn critici op Facebook te kijk en geeft aan het eind van zijn verhaal nog een tip:  'Mag ik jullie voorzichtig aanraden voor de volgende keer dat je zo'n reactie plaatst de tweet of post eerst even aan je moeder te laten zien? Of aan je dochter, for that matter? Als zij het ook een goed idee vindt, vooral plaatsen. Blijf er niet mee rondlopen.' Inmiddels heeft een van de belaagden, een jonge PVV-fan die zich boos maakte om Asscher's standpunt in de zwartepietendiscussie, zijn excuses gemaakt.

De actie van Asscher kreeg even de aandacht deze week. Maar het schelden op politici gaat natuurlijk gewoon door. In Trouw schrijft Nelleke Noordervliet vandaag dat we allemaal wat zachter zouden moeten gaan praten. De schreeuwers die klagen dat "ze niet luisteren" zijn zelf doof. Ze zijn niet in staat het democratische spel van geven en nemen te spelen. "Ze roepen zo hard dat er geen tegengeluid kan doordringen. Daardoor verstoren ze moedwillig het democratische proces."

Openbare orde

De politie in Spijkenisse heeft zaterdag tien vrouwen opgepakt die demonstreerden tegen Wilders. Wilders deelde 'verzetsspray' uit waarmee vrouwen zich zouden kunnen verdedigen tegen aanvallen van ''islamitische testosteronbommen'', zoals hij jonge mannelijke vluchtelingen tegenwoordig noemt. De vrouwen riepen  "Wilders racist, geen feminist". De betogers kregen op hun beurt boze reacties van enkele omstanders. "Jullie willen verkracht worden'', schreeuwde een man.


De vrouwen zijn opgepakt wegens verstoring van de openbare orde. Ze hadden geen vergunning voor een demonstratie aangevraagd. Een van de vrouwen weigerde zich te identificeren en moest daarom de nacht in de cel doorbrengen. Haar advocaat bestrijdt de rechtmatigheid van de aanhoudingen omdat er geen sprake was van rellen. D66 en GroenLinks stellen Kamervragen.

Ik zou hier waarschijnlijk niet over hebben geschreven als ik toevallig dit weekeinde niet weer eens het verhaal van de Februaristaking in 1941 had gelezen.

Loyaal aan de baas

Uitkeringsinstantie UWV probeert te voorkomen dat zijn werknemers misstanden naar buiten brengen. Het laatste nummer van het personeelsblad is geheel gewijd aan het onderwerp loyaliteit. De boodschap in het blad is duidelijk: bespreek kritiek intern, los de problemen binnenshuis op.
Het UWV wordt al jaren geplaagd door schandalen. Er loopt een langdurig conflict met bedrijfsartsen, er is een falend ICT-systeem en het ministerie doet onderzoek naar de oorzaken van achterstanden bij de beoordeling van uitkeringen. De organisatie wordt overspoeld door klachten van cliënten. Even googelen en je vindt regelmatig nieuwe berichten over problemen (afgelopen week bijvoorbeeld hier, hier en hier).

Maar de werknemers moeten hun mond houden. Ze worden zelfs bedreigd. Met de media praten kan negatieve gevolgen hebben volgens de personeelskrant van het UWV. Als voorbeeld wordt Ad Bos genoemd die de bouwfraude aan het licht bracht. "Hij eindigde berooid in een caravan", stelt het blad, en vervolgt: "Sommige klokkenluiders krijgen een demotie, anderen worden ontslagen of door collega's met de nek aangekeken."

Geen nieuws

Op kerstavond was het belangrijkste nieuws op radio 1 de opschorting van de uitbetaling van tegoedbonnen bij V&D. Die bonnen zaten in kerstpakketten, onder andere van de Universiteit Twenthe. Teleurgestelde medewerkers werden voor de microfoon geïnterviewd. De leverancier van de kerstpakketten mocht verklaren dat ze druk bezig waren een oplossing te vinden. Verder geen nieuws. Het journaal van 8 uur opende met kerkgangers die aan de kerkdeur werden ondervraagd over de betekenis van het kerstfeest vandaag de dag. De antwoorden bevatten alle bekende clichees. Daarna volgden filmpjes van kerst in andere landen met onder meer surfende kerstmannen in Australië. Verder ging het over shoppen, de drukte in de supermarkten en de overbelasting van de pinautomaten. En natuurlijk over het warme weer. Het belangrijkste nieuws is altijd het weer, na de files dan.

Het nieuws als venster op de wereld bestaat niet meer. Het is een venster op de huiskamer van de gemiddelde Nederlander met zijn gevoelens, denkbeelden, angsten en zorgen. Het is niet meer de Verrekijker, het Jeugdjournaal uit de jaren vijftig. Het is meer een spiegel geworden van de familie Doorsnee.

Geen 'free speech' voor Palestijnse activisten

In de Verenigde Staten publiceerde de organisatie voor burgerrechten Center for Constitutional Rights met Palestine Legal, een groep juristen, het rapport The Palestine Exception to free speech: a movement under attack in the US. Het rapport gaat over talrijke incidenten in de Verenigde Staten waarbij activisten voor de Palestijnse zaak gehinderd werden in hun vrije meningsuiting. De incidenten spelen vooral op universiteiten en kunnen in veel gevallen ook gezien worden als inbreuk op de academische vrijheid. Een zaak die afgelopen jaar veel publiciteit trok was de weigering van de Universiteit van Illinois om Steven Salaita aan te stellen nadat er klachten waren binnengekomen over tweets die hij had verstuurd over de Gaza-oorlog in 2014. Salaita begon een proces. In november veroordeelde de rechtbank de universiteit tot een schadevergoeding, maar zijn benoeming is niet doorgegaan.
The Palestine Exception documenteerde tussen januari 2014 en juni van dit jaar 300 incidenten,  merendeels gericht tegen studenten en docenten. Het gaat om ontslagen, het verbieden van protestbijeenkomsten en culturele evenementen, dreigementen en verdachtmakingen tegen de organisatoren van bijeenkomsten, scheldpartijen via de sociale media en bureaucratische tegenwerking van Palestijnse politieke groepen. Recentelijk kwam Palestine Legal succesvol in actie tegen het verwijderen van de Palestijnse vlag van het campusterrein.

Achter de incidenten zit een machtige en rijke Israël-lobby die ook door rechtse, streng christelijke groepen wordt ondersteund. Zij hebben het vooral gemunt op de aan kracht en invloed winnende beweging voor Boycot, Divestment' and Sanctions  (BDS). Het lukt niet altijd om de vrije meningsuiting te belemmeren, maar met beschuldigingen van 'antisemitisme' en 'terrorisme' kun je in de VS net als in Europa bij de autoriteiten en het grote publiek proberen de sympathie voor de Israëlische kant van het conflict te winnen.

Ik vroeg me af in hoeverre Palestijnse activisten in Nederland ook worden gehinderd in het verspreiden van hun boodschap.

Klimaatverandering in de media

De hoofdredacteur van Elsevier Arendo Joustra maakt zich druk over de dagelijkse berichtgeving van de gezamenlijke omroepen over de Mijlpalen voor Parijs. Voorafgaand aan de belangrijke VN-klimaattop in Parijs (van 30 november tot en met 11 december 2015) wandelt een groep klimaatactivisten vanuit Utrecht naar de Franse hoofdstad. Elke dag wordt een mijlpaal geslagen door een deskundige, een wetenschapper of een ondernemer, die iets te vertellen heeft over de manier waarop we de klimaatverandering kunnen aanpakken. De NPO doet elke dag direct na Nieuwsuur verslag. Het zijn positieve verhaaltjes die het draagvlak voor maatregelen tegen de CO2 uitstoot moeten vergroten. 
Arendo Joustra vindt het "met belastinggeld gefinancierde actiejournalistiek", nee veel erger: "vulgaire agitprop". Hij verwijst daarbij dreigend naar methoden die de sovjets vroeger hebben ingezet "om de Russische bevolking te injecteren met de communistische ideologie. Waarbij de agitatie was bedoeld om mensen emotioneel over de streep te trekken en de propaganda de geest moest hersenspoelen." En zoiets doet de publieke omroep nu met "ons belastinggeld". Overdrijven is ook een kunst.

De reputatiemanager bepaalt het nieuws

De verhouding tussen de pers en de overheid is altijd spannend geweest. Openbaarheid blijft een lastig onderwerp voor regeringen en gemeentebesturen. Openheid en transparantie zijn buzz-woorden maar de praktijk laat veel te wensen over. Nieuwe wetgeving laat al jaren op zich wachten.

Onlangs las ik een beschouwing over journalistiek in de jaren vijftig van Paul Koedijk*. Het beeld dat hij schetst geeft te denken over de tegenwoordige tijd. Op het eerste gezicht lijkt het een totaal andere wereld. Wat zestig jaar geleden geheim was moest geheim blijven totdat de minister zei dat er over gesproken kon worden. En wat de minister wel kwijt wilde moest bij voorbaat letterlijk en zo uitgebreid mogelijk geciteerd worden. Over minister-president Drees (foto) schreef een kritische journalist in die tijd: "[Men ontkomt] niet aan de indruk dat dr. Drees alle kranten het liefst zou zien als voorlichtingsorganen." Voorlichting en p.r., dus communicatie die door de overheid zelf wordt geregisseerd, bloeide op in de jaren vijftig. De pers dreigde geplet te worden  "tussen de hamer en het aambeeld van de geheimzinnigheid en de voorlichting" schrijft Koedijk over deze periode. Of veel journalisten dat toen ook zo gevoeld zullen hebben is de vraag, want hij laat ook zien dat de meeste kranten bijzonder coöperatief waren met hun in politiek opzicht verwante ministers. De journalisten van de grote media verschilden in hun wereldbeeld ook niet zo veel van de politici van verschillende brede coalities na de oorlog. Ze toonden de lezer, luisteraar en kijker een tamelijk eensgezinde interpretatie van het algemeen belang min of meer conform de geest waarin de regering het volk toesprak.

Dat was toen. Maar ik vraag me nu af: is dat eigenlijk wel veranderd?

Verboden ideologie

In de recensie van het boek "1000 stokslagen voor de vrijheid" van de Saoedische blogger Raif Badawi schreef ik over de hypocrisie van westerse staten en bedrijven die liberale waarden zeggen te omarmen maar tegelijkertijd het wrede Saoedische regime op alle mogelijke manieren blijven steunen.

"De bilaterale goederenhandel tussen Nederland en Saoedi-Arabië bedroeg vorig jaar 6 miljard. Eind 2013 hadden Nederlandse bedrijven in het land totaal 1,6 miljard geïnvesteerd. Als Wilders een scheet laat moet de minister in Riad op bezoek gaan om de gemoederen te sussen. Duizend stokslagen hebben nog geen liberaal in beweging gebracht.

Vervelende reaguurders

Vroeger, vòòr het internettijdperk, vond het publieke debat plaats in cafézaaltjes waar politieke partijen en andere organisaties iedereen uitnodigden om te discussiëren over een actueel onderwerp. Ik heb er in de afgelopen tientallen jaren heel wat gezien. En altijd waren er wel mensen die irriteerden met stokpaardjes, veel te lange verhalen, opmerkingen die volledig buiten de orde waren, stompzinnigheid, onterechte aanvallen op personen, gescheld etc. De serieus belangstellende meerderheid in de zaal was dan afhankelijk van een voorzitter die de orde goed wist te bewaken en er voor zorgde dat de discussie niet werd gekaapt door onheuse, onzinnige en, zoals we het nu noemen "off-topic" bijdragen, zonder iemand op brute wijze de mond te snoeren. Een openbaar debat verdiende een ordelijk verloop, maar mensen uitsluiten of verwijderen hoorde bij een ouderwetse regentencultuur die we na de jaren zestig achter ons hadden gelaten. Ik herinner me uit die tijd debatten ('teach ins') waar het principe dat iedereen aan het woord moest kunnen komen heel ver doorgevoerd werd.